De Nieuwe Theologen

28 februari 2010


E

r wordt de laatste tijd veel geschreven over "the New Atheist": Sam Harris, Richard Dawkins, Christopher Hitchens.... Het nieuwe is vooral dat ze ongezouten kritiek geven op religie. Op het eerste zicht is het vreemd dat "oude atheisten" zich amper uitspraken over godsdienst. Maar men moet bedenken dat tot de Verlichting (einde achttiende eeuw) atheisten werden gefolterd en terechtgesteld, en hun boeken verbrand (Étienne Dolet, Vanini, Lyszczynski, Jean-François de la Barre zijn slechts enkele bekende namen). John Locke schreef dat als mensen niet zouden vrezen voor het zwaard van de rechter, er heel wat meer zichzelf atheist zouden noemen. En tot in onze tijd bleef "godslastering" strafbaar.

Hoe dan ook, de Nieuwe Atheisten houden niet langer een blad voor de mond. Ze zijn van mening dat een ongelovige evenzeer zijn mening moet kunnen zeggen als een gelovige. Daarop heeft het religieuze kamp de Nieuwe Theologen in stelling gebracht. Het onderscheid tussen de oude en de nieuwe theologen is helder. De oude theologen steunden op het woord van God zelf, op openbaringen, overleveringen en schrifturen. De Nieuwe Theologen kunnen de moderne wetenschap niet langer wegwuiven. Ze werpen de handdoek in de ring over het bestáán van god. Ze schakelen over van het Woord Gods naar het Nut Gods. Ze vervangen hun theorieën over God door theorieën over de rol van religie. Om een oorlog te winnen moet je bereid zijn een veldslag te verliezen.

De Nieuwe Theologen zullen zich graag aan je voorstellen als agnost of post-theist, en een enkele waaghals zelfs als atheist. Ze willen zich niet langer onpopulair maken met dat gezanik over God de hele tijd. Ze trekken zich terug op de stelling dat de gedachte aan een god, met andere woorden religie, noodzakelijk was voor de geschiedenis en de vooruitgang, dat religie onuitwisbaar tot de menselijke natuur behoort en de echte motor achter de wetenschap is. Niet dank zij God, maar dank zij het (christelijk) geloof is er mensdom, beschaving, vooruitgang, emotioneel evenwicht, welbevinden. Als we dat kunnen onderbouwen, zien we hen slimmetjes denken, kan alleen een dwaas nog roepen: er is geen god. Want of god nu bestaat of niet, we kunnen niet zonder! En als we niet zonder kunnen, waarom dan zijn bestaan betwisten?

Het is een mooi plan. De nieuwe theologie lijkt een comfortabele plaats te vinden binnen onze tempels van de rede. Ze nemen deel aan zorgelijke, diepzinnige symposia, worden gelauwerd en besproken in modieuze magazines en borrelen met echte wetenschappers. Ze kunnen zelfs deskundige invloed uitoefenen op het beleid, niet meer vanaf de kansel nu, maar vanuit moderne think-thanks en foundations. Je moet alleen je theorieën wat op orde houden, en er lacht je een leven toe mooier dan in de tijd van de inquisitie.

Heel wat Nederlanders waren geschokt toen bleek dat een leerstoel in Leiden, voor de moslimideoloog Tariq Ramadan, gefinancierd zou worden door de sultan van Oman. Minder wordt beseft dat dingen als neurotheologie, theologische antropologie, evolutionaire psychologie, psychoneuroimmunologie etc... dekmantels zijn voor gelijkaardige plannen, dikwijls gesteund door rijke christelijke weldoeners.

Als in Google de volgende namen van nieuwe disciplines eerst alleen worden ingevoerd, en daarna samen met "religion", dan krijgt men als resultaat:

  "Neurotheology"            : 65% van de hits spreken over godsdienst.
  "Theological anthropology" : 40% van de hits spreken over godsdienst.
  "Evolutionary psychology"  : 25% van de hits spreken over godsdienst.
  "Psychoneuroimmunology"    : 17% van de hits spreken over godsdienst.

Als we aannemen dat neurotheologie en theologische anthropologie full time met religie bezig zijn, dan lijkt het er sterk op dat evolutionaire psychologie en psychoneuroimmunologie er ongeveer de helft van hun tijd aan besteden.

Dit is een sluipend gevaar voor de moderniteit, misschien wel belangrijker dan plompe beweringen zoals Intelligent Design. Zoals de filosoof Anthony Grayling op een uitnodiging van Templeton antwoordde (zie Fighting Back Against Templeton):

Ik ben het oneens met het project van de Templeton Foundation om religie respectabel te maken door haar te vermengen met wetenschap; dat is hetzelfde als astrologie mengen met astronomie of voodoo met geneeskunde, en ik keur het gebruik af dat Templeton maakt van zijn groot vermogen om mensen voor dit project om te kopen. Templeton is in alle opzichten een propagandaorganisatie voor religieuze opvattingern.

Hoe herken je een Nieuwe Theoloog? Om zekerheid te bekomen zou je je volgende vragen kunnen stellen:

  • vindt X dat "god" en "geloof" ondefinieerbaar zijn?
  • gebruikt X het woord "dialoog" regelmatig?
  • spreekt X zorgelijk fronsend over "het materialisme van deze tijd"?
  • vindt X dat het christendom (of gelijkaardig) de wereld van de barbarij heeft gered?
  • vindt X dat we de moderne wetenschap feitelijk aan het christendom (of gelijkaardig) te danken hebben?
  • vindt X dat mensen die niet geloven psychische problemen kunnen verwachten?
  • vindt X dat het wetenschappelijk bewezen is dat godsdienst altijd heeft bestaan?

Enkele voorbeelden van Nieuwe Theologen zijn: Alister McGrath, Karen Armstrong, Taede Smedes, Russell Stannard, Charles Taylor...




Tags: Religie, Samenleving, nieuwe, theologen, atheisme

Zie ook het archief