hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Bewustzijn (deel II, de minimalisten)

03 maart 2010


Merlin Donald, A Mind so Rare I

n A mind so rare: The evolution of human consciousness (2001) heeft neuropsycholoog Merlin Donald de aanval geopend op de minimalisten die het fenomeen "bewustzijn" een illusie noemen of op een andere manier niet ernstig nemen.

De eerste van deze minimalisten is de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett, auteur van Consciousness Explained (Het Bewustzijn Verklaard) dat volgens Donald en anderen zou moeten heten "het bewustzijn wegverklaard." Waar nog enige vaagheid restte werd die weggenomen in Darwins Dangerous Idea, het volgende boek van Dennett. In dit boek uit Dennett zich als een harde determinist, die gelooft in het onverkort toepassen van het darwinisme op de menselijke aard. Daarbij komt hij in de buurt van neoconservatieve economen en van de evolutionaire psycholoog Steven Pinker.

Harde deterministen zijn er van overtuigd dat bewustzijn irrelevant is, en de vrije wil een illusie. Patricia Churchland en George Rey beschouwen "bewustzijn" als een woord uit de dagelijkse spreektaal zonder wetenschappelijk nut. Nicholas Humphrey en Robert Kirk herleiden bewustzijn tot een bijwerking van gewaarwordingen. Maar deze koppeling aan gewaarwording is willekeurig: Kirk zegt niet waarom bewustzijn geen bijwerking zou zijn van bijvoorbeeld motoriek. Richard Dawkins meent dat de cultuur ons de mogelijkheid geeft te ontsnappen aan darwiniaans determinisme, en hoort dus, ondanks wat dikwijls beweerd wordt, niet in dit rijtje thuis.

Minimalistische theorieën zijn vooral een aantrekkelijke omzeiling van het werkelijke vraagstuk. Experimentele neurologen daarentegen aanvaarden over het algemeen de gedachte dat er een centrale verwerker is die grofweg overeenkomt met iets als bewustzijn, maar doen er geen ideologische uitspraken over.

Donald is jarenlang klinisch neurospycholoog geweest en, schrijft hij, in de klinische praktijk kan je bewustzijn niet zomaar wegverklaren. Zonder "mindreading" (gedachtelezen) is het onmogelijk een klinisch oordeel te vellen. Het is een sociale intelligentie die meer in mensen geëvolueerd is dan in de andere primaten, en ze is noodzakelijk om te overleven in de mensenwereld. Taal weerspiegelt deze noodzaak.

We stellen experimenten op waarin we het aantal variabelen en invloeden zo klein mogelijk maken, en net daardoor nemen we bewustzijn weg uit het experiment. Patienten die het uitstekend doen in testen die zich binnen seconden afspelen, en wiens korte termijn geheugen en perceptie normaal functioneren, kunnen toch in ernstige moeilijkheden raken in langer durende situaties. Maar in dit gebied moeten klinische testen en experimenten het afleggen tegen de "mindreading" door ervaren klinische neurologen.

Het is waar, schrijft Donald, dat dit subjectieve waarneming is en geen theorie. Maar ook wetenschappelijk onderzoek van het gehoor of het gezichtsvermogen kan niet zonder de gedachten van de patient te "lezen". Zo is er een storing in het bewustzijn wanneer een patient niet kan zeggen waar hij zich bevindt of welke dag het is. Met een waarnemingstijd groter dan de seconden van experimenten mee werken, lijkt bewustzijn niet langer een paradox. Gezonde mensen weten zich bij het ontwaken onmiddellijk te realiseren waar ze zijn, welke dag het is, of ze ergens verwacht worden... Dat is het soort reëel bewustzijn dat waarneembaar is door "mindreading" van de persoon zelf en van anderen.

Het meeste wat we doen doen we onbewust. Daarover zijn zowat alle neurologen het eens. We kunnen slechts een korte tijd - vijftien seconden hoogstens - onze aandacht aan iets besteden. De evolutie heeft er voor gezorgd dat we zelfs dan nog door het minste voorval afgeleid worden. Ook onze aandacht is oorspronkelijk een overlevingsmechanisme, getraind om snel te reageren op onverwachte signalen. Omdat cultuur een aanhoudende stroom nieuwe prikkels aanbiedt - bij het maken van een gereedschap, bij een debat, bij het lezen van een boek - vorderen we in de tunnel die we bewustzijn noemen. Dit bewustzijn heeft zijn hoge vlucht genomen door het gebruik van symbolen in uitgebreide menselijke samenlevingen.

Over het boek van Donald later meer.

Zie ook: Over bewustzijn en vrijheid (I)




Tags: Wetenschap, Ethiek, Bewustzijn

Zie ook het archief