hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Determinisme

09 maart 2010


E

lke tijd heeft zijn eigen opvatting over hoe het universum werkt.

De neiging om over de wereld na te denken alsof hij een maaksel is, is zo oud als de mens:

  • in de tijd van het animisme geloofde men dat stieren, beren, raven, vliegen, muizen, slangen etc... alles bewogen wat beweegt.
  • onder invloed van het Perzische wereldrijk meenden Griekse filosofen en de schrijvers van de bijbel dat er één wereldheerser was, de eerste beweger van het universum. Deze opvatting overleefde tot in de middeleeuwen.
  • in de achttiende eeuw, de eeuw van de machines, werd de wereld als een mechanische machine, een door de schepper opgewonden uurwerk verklaard.
  • de twintigste eeuw, de eeuw van de rekenmachines, geloofde in een wiskundig vastgelegde wereld.

Men trachtte telkens een verklaring te geven aan de hand van de eigen kennis, in de vorm van een metafoor. Het universum is vandaag nog steeds een rekenmachine met wetenschappelijke notatie en een voor altijd vastgelegd verloop.

In de moderne tijd worden theorieën aan de wetenschappelijke methode onderworpen. ze moeten overeenstemmen met waarnemingen, en indien dat niet het geval is, moet de theorie aangepast of helemaal verworpen worden.

Daarbij moet men vooral objectieve waarnemingen nastreven. Een sjamaan die zegt "ik ken geen enkel sterrebeeld dat niet door dieren is aangedreven." volstaat dus niet als wetenschappelijk bewijs. Nochtans is dat het enige soort bewijs dat de laatste drie eeuwen is opgevoerd voor het determinisme. Alleen al daarom moet determinisme feitelijk als mythe geklasseerd worden.

Enkele feiten die determinisme weerleggen:

  1. er bestaat toeval. Net zij die de wereld in een wiskundig model willen gieten, weten dat op veel gebieden met statistische gemiddelden van toevallige gebeurtenissen wordt gerekend. Wetmatigheid bestaat bijvoorbeeld in de chemie of de populatiegenetica alleen dank zij de "wet van de grote getallen", die opzichzelf al een afwijzing van determinisme inhoudt. Deze wet zegt namelijk dat een individueel gen, een chemische molecule, één plant, dier of een mens onvoorspelbaar zijn. Over grote aantallen vallen gemiddelde wetten op te stellen, maar elk enkelvoudig voorval, of het nu om evolutie, sociologie of scheikunde gaat, is onvoorspelbaar en ontsnapt dus aan determinisme.
  2. er bestaan cosmologische singulariteiten waarin de natuurwetten ongeldig zijn.
  3. er bestaat contingentie. Een chemische molecule zoals een DNA-mutatie kan de gewone chemische wetten (zie 1) uitschakelen en zich repliceren. zo kan één chemische molecule een landschap of zelfs een deel van het universum omgooien. Ons bestaan, zelfs de ruimtereizen die we plannen, zijn met één individuele toevallige verandering begonnen, die één keer plaatsvond op één miljardste van een millimeter.
  4. er bestaat emergentie. De evolutie heeft enkele malen, tot dan totaal onbekende, wezens voortgebracht, ook sommige met een ingebouwde keuzevrijheid. Een tak wordt gevoed, een kat wacht haar kans af. De essentie van zo'n emergentie (bijvoorbeeld het ontstaan van meercellingen) geeft de oude natuurwetten het nakijken en vereist nieuwe natuurwetten, die daarvóór niet bestonden. Blijkbaar zijn zelfs natuurwetten aan het toeval van de evolutie onderhevig.
  5. er bestaan talrijke dingen waar we niets van weten.



Tags: Wetenschap, determinisme, vrije, wil

Zie ook het archief