hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De Vrije Wil Bestaat Niet (Victor Lamme)

19 november 2010


D

it boek biedt onderhoudende lectuur over het reilen en zeilen van de nog jonge neurologie. Lamme vertelt vlot over uiteenlopende voorvallen, van rechtszaken tot veldslagen.

Maar al sinds het boek zijn glorietocht maakte doorheen forums en talkshows (en nog voor ik het boek zelf gelezen had) heeft de titel mijn weerstand gewekt. De stelling in die titel is niet enkel wetenschappelijk speculatief. Zonder dat de auteur het goed lijkt te beseffen, is ze een frontale aanval op menselijke verantwoordelijkheid, op democratie, op rechtvaardigheid, op menswaardigheid en op mensenrechten. En ik verkies de vrijheid van mezelf en van anderen boven wetenschappelijke speculaties. Zeker als die van psychologen komen waarmee we al een rampzalige geschiedenis van opsluiting, misbruik, diagnostische willekeur, electroshocks, psychanalyse, lobotomie en evopsychologie achter de rug hebben (vreemd genoeg bespreekt Lamme zelf een aantal van deze kwalijke episodes in zijn boek.)

§

"De vrije wil" is geen erg vast omschreven begrip. In dit boek betekent het meestal onze mogelijkheid bewust keuzes te maken ("conscious will"). In deze opvatting is ook het hebben van bewustzijn noodzakelijke voorwaarde voor een vrije wil. Lamme vraagt zich daarom niet alleen af hoe het met de vrije wil gesteld is, maar spreekt ook nu en dan over bewustzijn en zelfs over "de ziel". Wat hier echt ter discussie staat is, voor alle duidelijkheid, of mensen vrije bewuste keuzes kunnen maken.

Dat de vrije wil niet bestaat is geen nieuwe theorie, al wordt ze steevast als verrassend nieuw gepresenteerd. De discussie is echt op gang getrokken met The Illusion of Conscious Will (2002) van Daniel M. Wegner. Onze wil is geen kracht, zegt Wegner, maar slechts een gevoel. Nu lees ik op p.308 in het boek van Victor Lamme dat zijn titel bedacht is door zijn uitgever. Bovendien lijkt hij niet echt de lading te dekken, immers, Victor Lamme meent dat "de manier waarop ons brein - vaak onbewust - wordt beinvloed bij het uitvoeren van gedrag en het nemen van beslissingen, en [dat] die invloeden bij elkaar opgeteld - samen met onze genetische achtergrond - eigenlijk verbazingwekkend weinig ruimte laten voor ratio en deliberatie." Dan bestaat de vrije wil dus toch? Nee, zegt Lamme elders dan weer:

Wat psychologie en hersenwetenschap vooral laten zien is dat we een verkeerd beeld hebben van de invloed van de ratio op ons gedrag. We denken dan wel dat we onze beslissingen voorkoken door erover na te denken, maar in werkelijkheid is het andersom. We nemen beslissingen en verzinnen daar achteraf een reden bij. (p.279)

Maar als mensen geen vrije wil hebben, waarom zouden de mensen die neuroloog genoemd worden dan wel (wetenschappelijk) gezag kunnen uitoefenen? Waarom tracht Lamme mensen die niets te kiezen hebben voor zijn keuze te winnen?

Zo vertelt Lamme bijvoorbeeld over een moordenaar die zich niets kon herinneren van de moord die hij pleegde en daarom vrijgesproken werd. Zelfs in de veronderstelling dat hier meer aan de hand was dan een slimme truuk van de verdediging, zegt zoiets niets over de vrije wil van mensen in het algemeen. Integendeel: het betekent dat mensen normaliter niet handelen als deze moordenaar; of anders gezegd dat hij een soort freak is die verschillend is van bijna alle andere mensen, net omdat hij geen vrije wil had, en dus dat de diagnose, zolang we niet allemaal aan het moorden slaan, niet toepasbaar is op mensen in het algemeen.

Elders wordt onderzoek van hersenbeschadingen besproken, en komt Lamme tot het besluit dat er automatismen zijn waar ons bewustzijn geen weet van heeft. Maar ook dat is geen argument tegen de vrije wil.

We rijden met de auto of schrijven een brief op een routineuze wijze, zonder ons af te vragen welk pedaal we moeten indrukken of hoe elke letter vormgegeven moet worden. Als ons zenuwstelsel routines uitvoert, springt bewustzijn weer te voorschijn als we twijfelen aan de juiste afslag of aan de spelling van een woord.

Een wandeling zou weinig ontspannend zijn als we telkens moesten overwegen welk been omhoog, vooruit of omlaag moet. Aan de andere kant hebben rotsklimmers erop geoefend hun bewustzijn de hele tijd bij elke zet van arm of been te houden, en net onder controle te houden wat men aan de "automatische piloot" overliet tijdens een ontspannen boswandeling. Eenvoudig gesteld: ons bewustzijn beheert de routines die we gebruiken in het dagelijks leven. Daarom is het aantonen van automatismen geen bewijs tegen "conscious will" (Zie mijn artikel over Merlin Donald.)

Een groot deel van onze jeugd en ons verdere leven werken we bewust en onbewust aan deze handige automatismen. Je leert bewust schrijven, autorijden, een PC gebruiken etc... Een bokser oefent bewust automatische reacties in, want je wint geen boksmatch als je telkens even moet nadenken hoe een slag af te weren.

Het is een krachtige eigenschap van ons bewustzijn om routines te ontwerpen, in te oefenen, aan te roepen en uit te voeren.

Er is een hemelsbreed verschil tussen de bewering dat we beperkt zijn in onze keuzes, of stellen dat we niet in staat zijn tot het maken van keuzes. Ook vrije mensen leren dat ze een hele hoop dingen niet kunnen al zouden ze wel willen. Als ik een auto koop moet ik kiezen tussen de modellen die binnen mijn budget liggen, ook al wil ik liever een Rolls Royce. Ook de machtigste mens ter wereld kan slechts op één plaats zijn. Aan een tweesprong kan ik enkel links of rechts.

Uiteraard liggen er allerlei fysische en psychische processen aan de basis van elke keuze, maar die processen zijn mijn unieke processen. Ze zijn daardoor niet minder, maar juist meer, mijn keuze. Onze keuzevrijheid bestaat, beperkt als ze is tot haalbare opties. Dat zou haast een gemeenplaats moeten zijn.

Het aantal dingen dat we niet kunnen kiezen is groot, maar daar gaat het hier niet om: de vraag is of we in staat zijn om goede keuzes te maken. En het antwoord daarop is een volmondig "ja": natuurlijke selectie heeft onze keuzevrijheid voortgebracht omdat ze een krachtig voordeel is in de strijd om het bestaan. Donald heeft deze evolutie nauwkeurig nagespeurd. Niet de evolutie van een inbeelding, maar de evolutie van een overlevingsapparaat.

Neurologen en filosofen die beweren dat bewuste keuze (of "vrije wil") niet bestaat zijn er in twee soorten. De eerste soort zegt dat hun stelling geen enkele invloed heeft op ons leven, omdat alles lijkt alsof we wél aan het roer staan. Het is een illusie die je niet van de werkelijkheid kan onderscheiden. In deze visie is elke gebeurtenis in het universum een gevolg van een vorige gebeurtenis, als in een cosmisch biljart, en wat in onze hersenen gebeurt ligt op dezelfde manier vast. Als je gestraft wordt voor een misdrijf zal je dat volgende keer wel laten, en je mag best de illusie hebben dat je zelf tot inkeer kwam. Je gaat naar de bakker om een gesneden brood, en het lijkt of je dat zelf beslist hebt. Als je een ongesneden brood had gehaald, had het geleken of je dat zelf beslist had. Het maakt helemaal geen moer uit.

Wij zijn slimmer zeggen deze filosofen, maar leven jullie onwetende stervelingen maar gewoon verder. Maar waarom zouden we afgeleide cosmische causaliteit ernstiger moeten nemen dan onze klaarblijkelijke mogelijkheid keuzes te maken?

Je zal je afvragen wat het nut is van een filosofie die zegt dat ze geen verschil maakt. Misschien is zij de natuurlijke wegbereider van een tweede categorie neurologen en filosofen, die vinden dat hun nieuwe inzichten net wel belangrijke maatschappelijke gevolgen dienen te hebben. Lamme is een van de vele neurowetenschappers die onze rechtspraak en democratie in vraag stellen. Als mensen geen vrije wil hebben, kunnen misdrijven hun niet toegerekend worden, en kan de organisatie van de samenleving hen niet worden toevertrouwd. Misdadigers dienen dan behandeld te worden, niet gestraft. En laat dat nou een mooie broodwinning voor neurologen zijn. Alleen, de gerechspsychiater is volgens deze theorie even weinig toerekeningsvatbaar als de dader. Wie beschikt over voldoende vrije keuze om te beslissen wat de meest "nuttige" behandeling is?

Lamme meent dat neurologen hebben aangetoond dat "ons mensbeeld een nogal overtrokken idee heeft over de invloed van ratio en bewustzijn op ons gedrag. Daarom hoeven we de rechtspraak nog niet of te schaffen. Een verschuiving van retributie naar utilitarisme is voldoende." (p.280)

Het lijkt me evenwel een foute voorstelling van zaken alsof onze rechtspraak enkel of voornamelijk op vergelding steunt. Het aparte van Lamme's benadering zit hem niet in zijn utilitarisme, maar in hoe hij zich deze "nutsgerichte" rechtspraak voorstelt als niemand toerekeningsvatbaar is.

Lamme vergist zich als hij het smalend vergelding noemt als men het "op de een of andere manier rechtvaardig" vindt "om iemand langer te straffen wanneer iets expres dan wanneer iets per ongeluk wordt gedaan. Dat is een retributief argument waarvoor — zoals gezegd — de hersenwetenschap geen aanleiding ziet." En wanneer hij vervolgens beweert dat "uit iemands impulsieve, spontane gedrag blijkt vaak pas echt een naar karaktertje. En dat karakter is wat we willen straffen, niet zijn woorden" gebruikt hij net wél een retributief argument (p.283.) Het ontsnapt hem dat de dader, op wie hij zich als goed psycholoog toespitst, niet de enige betrokkene is. De rechtszaal staat in een samenleving. Die is minder begaan met het lot van de dader dan met haar eigen veiligheid en stabiliteit. De fundamentele (utilitaristische) functie van rechtspraak is maatschappelijke ordening: het is de toetssteen en een bevestiging van haar regels.

Als een kind vermoord werd willen ook zij die noch het kind, noch de dader kennen, dat duidelijk wordt gemaakt dat het vermoorden van kinderen onaanvaard is. Door een rechtszaak verspreidt de samenleving een (utilitaristisch) signaal over het gewicht dat ze aan het misdrijf hecht. Bedenkingen over de persoonlijkheid van de dader zijn bijkomstig. Dat de samenleving daarbij evenredigheid tegenover de dader betracht siert haar, maar dat is niet haar eerste doel. Bij gerechtigheid zijn immers veel meer mensen betrokken dan het slachtoffer en de dader. Dat is geen sensatiezucht, maar maatschappelijke bezorgdheid. Hierin lijkt het publiek over een beter inzicht te beschikken dan sommige academici. Lamme toont deze intelligentie zelf aan wanneer hij zich beklaagt dat er een weerstand bestaat tegen het meten van het serotonine-niveau om recidiviteit te voorspellen (p.286) zonder inzicht in de redenen voor deze maatschappelijke weerstand: iemand veroordelen op basis van de uitslag van een chemische test zou niet alleen betekenen dat de samenleving niet langer normerende signalen uitzendt. Wanneer de straf eenmaal wordt losgemaakt van daden, en verbonden aan toevallige chemische proefbuisreacties, is geen enkele onschuldige burger meer veilig - en veiligheid is net de enige geldige reden voor het bestaan van rechtspraak.

Daarbij is de nuance dat iemand in alle omstandigheden "gewoon verantwoordelijk [is] voor wat hij doet. Fout gedrag behoeft correctie, anders is een werkzame samenleving onmogelijk." ongeloofwaardig, want in tegenspraak met "rare ideeen over vrije wil en controle hebben in een juiste rechtspraak geen plaats. Rechtspraak zou niet moeten bouwen op illusies, op concepten die we ooit hebben bedacht maar niet blijken te bestaan" en met de rest van het boek. (p.288)

Victor Lamme schaart zich in het rijtje wetenschappers dat vindt dat de wereld beter geleid kan worden door hen dan door al die zombies die ze overal ontwaren:

Verder doordenkend kun je twijfels zetten bij allerlei dingen die we nu vanzelfsprekend vinden: is democratie wel zo'n geschikte staatsvorm? Voeden we onze kinderen wel op de goede manier op? Leren studenten niet veel meer van National Geographic dan van een college? Moeten we niet veel meer rekening houden met allerlei verschillen tussen breinen bij het selecteren van personeel of het uitdelen van taken? (p. 288)

Nergens heeft de wetenschap zo'n vorderingen gemaakt als onder democratische stelsels. Dat komt omdat het vrije verkeer van ideeën net door democratie bevorderd wordt. Nu heeft de democratie een nieuwe wetenschap voortgebracht die, terwijl ze nog slechts haar eigen onzekerheid bewezen heeft, begint te dromen van een machtsovername. Hoe zouden neurologen te werk kunnen gaan om de democratie te vervangen door een stelsel volgens de wetenschappelijke principes van neurologen als Lamme?

  • Je kan je ideeën slijten, of beter "adviseren" aan een dictator. Wat een filosoof als Plato wilde in Syracuse, en wat de econoom Milton Friedman in 1973 deed voor de militaire dictatuur van Brazilie, en in 1982 voor de Chileense dictator Pinochet, moeten neurologen van aanzien ook kunnen als adviseurs van andere anti-democraten. Zo hebben ze meteen een leger ter beschikking.
    Volledigheidshalve moet hierbij vermeld worden dat geen van deze experimenten een erg bemoedigende afloop gekend heeft.
    Het lijkt vergezocht, maar dictators zullen altijd wetenschappelijke adviseurs apprecieren als die pretenderen te weten hoe ze te werk moeten gaan.
  • Je kan trachten kanalen voor overheidsmededelingen in beheer te krijgen en eigen campagnes voor "volksgezondheid" opzetten. Het lijkt vergezocht, maar overheden laten hun public relations graag over aan deskundige psychologen.
  • Men kan steeds meer menselijke gedragingen afwijkend of onaangepast noemen, en behandelingen opdringen. Rilatine, Prozac, Paxil en Modafinil etc... zijn big business. Het lijkt vergezocht, maar in een overvolle en hectische wereld liggen slachtoffers voor het rapen. Wie als rumoering kind Rilatine wordt voorgeschreven, hangt er waarschijnlijk zijn hele leven aan vast. We zijn dus misschien al overgeleverd voor we het beseffen.
  • Oudere medische ingrepen als lobotomie, waarbij de frontale hersenschors langs de oogkas wordt doorsneden om gedwee gedrag te veroorzaken, of het modernere wegbranden van hersendelen (cingulotomie), zijn de voorlopers van verderschrijdende "transhumane" chirurgie. Het lijkt vergezocht, maar ook dat is vandaag al bijna een eeuw aan de gang.
  • Een samenwerking met andere extreme ideologieën en revanchistische religies in een soort perfect storm. Imams en theologen als "ervaringsdeskundigen" zouden een snelle toegang tot een makkelijk publiek kunnen bieden. Het lijkt vergezocht, maar neurotheologie is vandaag reeds een aanvaarde discipline, en publicaties over weldoende effecten van religieuze praktijken zijn legio.

Geen van deze opties zal formeel gekozen en algemeen toegepast worden. Als deze strekking van de neurologie sociaal aanzien verwerft, is een wisselend netwerk van dergelijke elkaar beinvloedende praktijken onvermijdelijk. De dictator Pinochet kreeg niet alleen steun van Amerikaanse academisch adviseurs, hij en zijn familie werden ook gezegend door de Paus, zonder dat ze daarvoor met elkaar hadden overlegd.

 

Het boek eindigt met een erg ontoepasselijk zinnetje: "oordeel zelf".

 

PS: het verbaast me dat er in het Nederlands nog steeds wetenschappelijke boeken worden uitgegeven zonder een handige trefwoorden-index. Het opstellen van een alfabetische index hoeft vandaag nauwelijks wat te kosten, niet aan werkuren en niet aan software.




Tags: moraal, Ethiek, Wetenschap

Zie ook het archief