hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Exceptionalisme als gevaar voor de open samenleving

31 december 2012


T

erwijl ik een interessant interview van Richard Dawkins op Al Jazeera bekeek, viel me weer eens het raadsel van de atheistische religie op. Dawkins hield staande (en ik ben het met hem eens) dat religie veel kwaad heeft veroorzaakt. Zoals dikwijls volgde prompt de vraag: maar wat met Stalin, wat met Hitler?

§

Ik denk dat atheisten deze vraag ernstiger zouden moeten nemen. Zeggen dat stalinisme en nazisme ook een soort religie zijn, is de doelpalen verzetten. Men kan de definitie van religie maar oprekken tot bepaalde redelijke grenzen.

Toegegeven, er bestaat een negatieve overeenkomst tussen nazisme, stalinisme en allerlei machtsgodsdiensten: ze hebben allemaal getracht andere overtuigingen te verbieden en te vervolgen. De positieve overeenkomsten zijn beperkter. Er is het geloof in de eigen groep en het eigen gelijk, maar daar houdt het ook op. Wie niet in goden gelooft is een atheist. Maar een atheist kan niet verontwaardigd reageren als iemand atheisten ook religieus noemt, om dan later zelf atheistische massamoordenaars bij "een soort religie" onder te brengen.

Men kan gewoon niet alle kwaad aan religie wijten, en alle verbetering aan atheisme. Zowel religie als atheisme zijn veelomvattende verzamelnamen, en binnen elk zijn er variaties van goed tot kwaad. Het kwaad van religie kent een lange en gruwelijke geschiedenis, en ondanks dat openbaar atheisme nog slechts kort bestaat, blijken atheisten niet het kwade te verwerpen samen met het theisme.

Wat is dan het kwade? De ontkenning van individuele rechten en vrijheden - de overtuiging meer rechten en minder plichten te hebben dan anderen, om reden van ras, sekse, overtuiging, afkomst of nationaliteit. De juiste scheidslijn is exceptionalisme: de gedachte dat de eigen groep meer gezag of rechten heeft dan anderen is het echte kwaad.

Het maakt niet uit wat iemand gelooft, zolang men niet gelooft hoger te staan dan anderen, of men anderen het recht ontneemt iets anders te geloven. Moslims of christenen die niet van anderen - vreemden of familie, volwassen of kinderen - verwacht dat ze zich aanpassen of onderwerpen kan men niets verwijten.

Het christendom, de islam, het stalinisme en het fascisme zien of zagen zichzelf als boodschappers van een hogere waarheid, en kennen zich het recht toe te bestraffen wie deze waarheid en haar boodschappers niet wil aanvaarden.

Maar laten we aa, het begin van een nieuw jaar de gevaren eerlijk benoemen. Waar heerst het exceptionalisme vandaag?

  • bij christenen in de USA - het zogenaamde Christian Right - die de bijbel aan de hele samenleving willen opleggen, en ijveren voor oorlog.
  • bij moslims die de shariah aanhangen en waar dan ook (en wanneer dan ook) willen invoeren.
  • bij Amerikaanse nationalisten die menen dat hun land een internationale zending heeft.
  • bij Israeli's die Palestijnen minderwaardig vinden, en de extremistische christenen die hen bijvallen.
  • bij Neurologen, biologen, bedrijfsleiders en economen die defaitisme prediken.

Een moderne samenleving vereist dat alle individuen dezelfde rechten hebben. Dit is niet verzoenbaar met bijzondere rechten voor religies en nationaliteiten of rassen, en het is ook onverzoenbaar met theorie├źn - wetenschappelijke, ideologische, religieuze,... - die ongelijkheid tussen individuen verdedigen.

Alleen als dat besef algemeen ingang vindt, kan er een waarachtige democratie ontstaan, waarin elke burger vrij en onbevreesd kan spreken, en is het niet langer mogelijk groepen te misbruiken of oorlog te voeren.





Tags: Actueel, Ethiek, Pacifisme, Religie, Samenleving, Seculariteit

Zie ook het archief