hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Feilbare wetenschap

30 maart 2013


I

n een moderne democratie moet de burger weten wat wél en wat niet verwacht mag worden van het wetenschappelijk bedrijf. Onvoorwaardelijk vertrouwen in "de wetenschap" alsof het een nieuw geloof is, ondermijnt de moderne samenleving waar burgers zich een mening moeten vormen. In dit blog wil ik het niet hebben over "de wetenschap", een ideaal waaraan men gratis allerlei mooie eigenschappen kan toedichten, om vervolgens alle problemen onder de mat te vegen met "dat is geen échte wetenschap". We zullen het hier over het echte leven hebben.

§

Argumentum ad consequentiam

Heel wat skeptici hebben koudwatervrees als het er om gaat kritisch naar wetenschappelijk onderzoek te kijken. Het lijkt een aanval op de rede, en een beetje de deur openzetten voor kwakzalvers en religieuzen. Toch is blind vertrouwen op wetenschappers minstens even gevaarlijk als godsdienstige onderwerping.

Een te groot vertrouwen in het wetenschapsbedrijf vergroot het risico dat de democratie wordt uitgehold, en vervangen door een manipulatieve dictatuur (hierover meer in een later blog)

Skepsis naar wetenschap toe wordt wel eens afgedaan als een drogreden die bekend staat als het argumentum ad consequentiam of beroep op de gevolgen. Daarmee bedoelt men het afwijzen van een theorie omdat de uitkomst ongewenst is. Het is echter geen beroep op de gevolgen om skeptisch te onderzoeken hoe een wetenschappelijke uitspraak tot stand is gekomen; of haar methode voldoet aan de gestelde normen; of er belangenvermenging is; en of ze zich gezag toeëigent dat slechts de samenleving toekomt.

Wetenschap en ethiek

Een tijdje geleden verdedigde Sam Harris in een TED-talk dat wetenschap morele vraagstukken kan beantwoorden.

In zijn conferentie bespreekt hij verschillende traditionele wantoestanden, zoals het slaan van kinderen in sommige US-staten en het verplicht dragen van burka's elders, maar nergens verklaart hij hoe wetenschap hier iets aan kan veranderen.

Het spreekt voor zich dat achterlijkheid en wetenschap in het algemeen geen natuurlijke bondgenoten zijn, al moet ook toegegeven dat in de moderne US kastijding in de schoolklas en de doodstraf nog steeds worden toegepast. Wat niet zichtbaar gemaakt wordt in Harris' conferentie is dat afwijzen van religieuze tradities veroorzaakt zou worden door wetenschappelijke antwoorden. En dat is, gelukkig, niet het geval.

Stel dat wetenschappelijk onomstotelijk bewezen wordt dat het een bevolking beter vergaat als...

  1. steuntrekkers of veroordeelden gedwongen gesteriliseerd worden.
  2. in de schoolklassen lijfstraffen worden toegepast.
  3. werklozen niet geholpen worden.
  4. regelmatig derdewereldsteden gebombardeerd worden.
  5. regelmatig een overspelig meisje wordt gestenigd.

Zou de samenleving zich hieraan aanpassen? Laten we maar hopen dat dat nooit (meer) zal gebeuren. Een democratie is bij uitstek een samenleving van individuen, en die houdt op te bestaan als individuen opgeofferd worden. Een moderne democratie kan individuen niet opofferen voor een "groter" doel, hoe belangrijk dat "groter" doel ook kan lijken op korte termijn.

Het is van het grootste belang dat wetenschap zich beperkt tot de vraag: "wat is het geval?" en dat de vraag "wat te doen?" wordt voorbehouden aan de democratische samenleving, die als hoofdtaak heeft elke individuele burger te beschermen.

Zoals dikwijls met Sam Harris het geval is, vogde er een hevige maar leerzame discussie in de blogo-sfeer. Zo schreef Massimo Pigliucci,

Laat me een van Harris' voorbeelden nemen, de (zeer betwistbare) wettelijkheid van het slaan van kinderen in verschillende staten van de VS. Harris vraagt retorisch of we echt denken dat het slaan van kinderen hun schoolresultaten of gedrag zal verbeteren. Maar dat is de kwestie helemaal niet. Stel dat het zo zou zijn, stel dat wetenschappelijk onderzoek zou aantonen dat het slaan van kinderen dit gunstig meetbaar effect zou hebben? Harris zou dan moeten toegeven dat lichamelijke straffen moreel zijn, maar ik denk niet dat hij dat zou doen.

En PZ. Myers vervolgde:

We zouden empirisch kunnen onderzoeken, na de feiten, of de Taliban succes had in de uitbreiding en instandhouding van haar bevolking, en in het op een productieve wijze omgaan met haar omgeving. We kunnen [als wetenschap] echter niet bij voorbaat zeggen dat [discriminatie] fout is omdat het misbruiken en minachten van de helft van de bevolking gewetenloos en kwaadaardig is, want er is geen wetenschappelijke basis voor die conclusie. Het is een emotionele basis, maar ook een rationele, als je er van vertrekt dat alle mensen gelijke rechten hebben... maar die premisse kan je niet wetenschappelijk onderbouwen.

In de meest recente blog hierover (maart 2013) schreef Sean Carroll:

Moraal kan nooit gereduceerd worden tot wetenschap, en kan evenmin opgenomen worden in een groter wetenschappelijk project. Ze zal in toenemende mate gebuik maken van wetenschappelijke bevindingen, maar is een fundamenteel andere uitdaging; er zal altijd iets nodig zijn om moraal tot stand te brengen, dat geen deel uitmaakt van wetenschap.

Wetenschap en mensenrechten

Terwijl bepaalde ideeën over de goede samenleving ooit bepaald werden door de materiele omstandigheden van verschillende culturen, heeft de geschiedenis er voor gezorgd dat ze steeds meer met elkaar geconfronteerd werden. Culturen evolueren; soms dwalen ze van elkaar weg door conflict en isolatie, soms integreren ze door door migratie, reizen, handel etc...

De mondiale metacultuur die vandaag groeit, is geen voortbrengsel van de wetenschap, maar van wereldwijde integratie. De wetenschap kan er onderzoek naar doen, en wetenschappelijke feiten kunnen er invloed op uitoefenen, maar ethiek is de wil van de hele samenleving.

In wezen is deze metacultuur weinig verschillend van de egalitaire dorpsculturen die op alle werelddelen bestonden toen de strijd om het bestaan minder bitter was. Egalitarisme kent waarde toe aan alle individuen in een gemeenschap, omdat er gelijkheid en wederkerigheid is. Die egalitariteit werd vernietigd door de opkomst van landarbeid, waarbij de ene dorpeling de andere moest overtuigen voor hem te wroeten, en door de gelijktijdige opkomst van oorlog, waardoor de ene dorpeling de andere moest overtuigen voor hem te sterven. Een verschillend leven en een ander lot brachten vervreemding en onbegrip. Door de toenemende wereldwijde communicatie vandaag groeien wederkerigheid en begrip opnieuw. Het is lastig een stad te bombarderen waar we handel mee drijven, waar familie of kennissen leven, en waarmee we chatten op het internet over uitstapjes en huisdieren. De onvrijheid van vreemden maakt de dreiging voor de eigen vrijheid concreet. Alleen als de zwakste beschermd is, is iedereen beschermd.

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is niet het resultaat van wetenschappelijk onderzoek - de American Anthropological Society beweerde in die tijd zelfs dat dergelijke internationale overeenkomst onmogelijk was - maar van een groeiende nood onder de wereldburgers. Het was een compromis tussen afgevaardigden uit alle windstreken, maar het was niet de verwezenlijking van één (Westerse) cultuur, integendeel: ze was het rechtstreeks gevolg van de ontmoeting van culturen die al eeuwen aan de gang was, en de terugkeer van egalitaire principes uit het collectieve geheugen van alle mensen. Het Westen is niet eens het grote voorbeeld. Ten tijde van de ondertekening van het de Universele Verklaring werden zwarten in de US, Indianen in Canada en vrouwen in Europa nog steeds zwaar gediscrimineerd. en Irak heef voor al wie er nog een beetje aan twijfelde duidelijk gemaakt dat het Westen niet de bakermat van Mensenrechten is die ze graag wil lijken.

Wetenschap en fraude

Er wordt vandaag geniaal wetenschappelijk onderzoek gedaan, met grote inspanningen en grote integriteit. Maar als wetenschappers beweren dat ze onze ethiek kunnen bepalen, is het dringend nodig op hun zwakheden te wijzen.

Aangezien wetenschap niet heilig is, is er fraude. Uit een recente enquete van EOS blijkt dat acht procent van de medische onderzoekers in Vlaanderen toegeeft testresultaten te verzinnen of aan te passen. Er zullen er wel meer zijn, want bijna de helft ziet zulke frauduleuze praktijken om zich heen gebeuren. Jaarlijks wordt ongeveer een wetenschapper ontslagen wegens fraude. Vergelijkbare onderzoeken werden elders gedaan, met gelijkaardige resultaten. De Morgen citeert de rector van de Leuvense universiteit:

Volgens Waer is die fraude vooral te wijten aan de druk op de onderzoekers. "Meer jongeren leggen een doctoraat af, dus er ontstaat meer concurrentie bij academische benoemingen." Er is ook de druk om te publiceren, benadrukt de rector, "een belangrijke factor bij een benoeming". Hij stelt tegelijkertijd vast dat door die toenemende concurrentie meer fraude aan het licht komt.

Inmiddels verscheen het Slow Science Manifesto, waar u een petitie tegen deze evolutie kan tekenen. Een citaat:

Dit business model in academische aangelegenheden, gebaseerd op de principes van intellectuele en economische meritocratie, moet kritisch beoordeeld en weerstaan worden. De toegenomen privatisatie van opleiding en onderzoek moet gestopt worden. De universiteit mag niet meedoen in de perverse neoliberale logica van de socialisering van de kosten en privatisering van de opbrangsten. Door de staat (en dus door de belastingbetalers) gesubsidieerd onderzoek mag niet ten dienste staan van spin-offs allerhande. Overwerk en (zelf)uitbuiting van jonge, kwetsbare academici mag niet de norm worden.

Als onderzoeken verricht worden voor bedrijven, is het bijna vanzelfsprekend dat er druk wordt uitgeoefend om voor die bedrijven gunstige uitslagen te produceren.

Dat de tabaksindustrie onderzoeken manipuleerde is vandaag algemeen bekend.

De farmaceutische industrie moffelt stelselmatig negatieve uitkomsten van medicijnonderzoek weg. En onlangs verscheen Bad Pharma: How Drug Companies Mislead Doctors and Harm Patients van Ben Goldacre, een wetenschappelijk columnist van The Guardian.

Ook de petroleumindustrie, de kernindustrie, de voedselindustrie zijn grote spelers die willen dat onderzoek in hun richting gaat, en hun fondsen worden met graagte aanvaard door wetenschappelijke instituten die óók door de markt gedreven worden. Het lijkt me erg naïef te denken dat beïnvloeding en verdraaiïng van resultaten zich slechts in een verwaarloosbare minderheid van de gevallen voordoen.

Ik hoop in latere blogs dieper in te gaan op de invloed van de industriële supermachten op onze samenleving.

Tags: actueel, ethiek, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief