hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Utilitarisme

3 april 2013


T

oen bleek dat moraal niet van de goden kwam, zijn filosofen andere bronnen gaan zoeken. Het beste wat men gedurende de hele moderne tijd kon bedenken, was utilitarisme in een of andere vorm. Utilitarisme meende te kunnen bepalen wat goed of kwaad was met een eenvoudige formule: maak alvorens je een beslissing neemt de som van het geluk en de som van het ongeluk dat erdoor veroorzaakt wordt, en bepaal het verschil. Goede beslissingen brengen meer geluk voort dan ongeluk; slechte beslissingen brengen meer ongeluk voort dan geluk. Deze gedachte leefde reeds bij Locke maar werd uiteindelijk geformuleerd aan het begin van de negentiende eeuw door Jeremy Bentham.

§

Bentham verdedigde enerzijds dat elk individu altijd het meeste geluk voor zichzelf zoekt. Dit was in lijn met het harde kapitalisme, en als een kapitalist zijn "moedige beslissingen" goedpraat omdat ze "rationeel" zouden zijn, beroept hij zich feitelijk op het utilitarisme. Dat dit rationalisme niet werkt, bleek al uit mijn recensie van het boek "Experiments in Economics" van Ananish Chaudhuri (2009) die je kan vinden op deze site. De beslissingen die mensen nemen in het (economisch) verkeer zijn niet gericht op het onmiddellijke grootste geluk, maar moeten speltheoretisch beschreven worden als een streven naar optimale samenwerking.

Bentham verdedigde verder dat machthebbers steeds de belangen van alle betrokkenen moeten afwegen. Wetten bestaan om het welvaren van de samenleving, niet om godswil. In Engeland begon men inderdaad wat spaarzamer om te gaan met terechtstellingen om het minste vergrijp. Bentham was geen aanhanger van de "Droits de l'Homme" (1789), want als elk individu dezelfde rechten heeft, kan het utilitarisme niet werken.

Er bestaan tal van gedachte-experimenten die aantonen waar het utilitarisme faalt, en dat falen wordt steeds prangender naarmate wetenschap en technologie vorderen, en mensen voor meer keuzes staan.

Stel dat je op de spoedafdeling terechtkomt met een ernstige maar geneesbare kwaal. Enkele bedden verder liggen twee patienten, de ene met een dodelijk falend hart, de andere met een dodelijk nierfalen. Een arts zou dan een utilitaristische afweging kunnen maken. Wie is jonger? Wie is broodwinner voor de meeste mensen? Hoe zit het met andere verborgen kwalen? Bentham's formule kan er toe leiden, dat jouw leven wordt opgeofferd om twee andere te redden. Maar zou je met de ambulance naar een hospitaal gebracht willen worden, als je wist dat daar een man in een witte jas mag beslissen je leven actief te beëindigen, omdat dat volgens hem zo het beste uitkwam? Een mens zit - om goede redenen - zo in elkaar dat hij liever sterft door tegenslag dan door een mensenhand.

Ook wanneer in het Romeinse of Byzantijnse rijk een persoon voor de leeuwen geworpen werd, moet een utilitarist zich afvragen of het lijden van één individu niet gewaagd is aan het klaarblijkelijk geluk van de duizenden toeschouwers - en volgens de felicific calculus bevestigend antwoorden.

Om ons te beschermen tegen de kwalijke gevolgen van het utilitarisme in de moderne tijd, zijn deontologieën ontwikkeld. Een zo'n deontologie zegt bijvoorbeeld dat een arts geen patient mag doden tegen diens wil. Ook niet als dat, op utilitaristische wijze, per saldo tot meer geluk zou leiden. Daar zit iets lafs in, want zo sterven misschien meer mensen, maar houden de patienten hun vertrouwen in hun arts. Maar het vergt ook doorzicht om het individu onvoorwaardelijk te beschermen, ook als dat tegen de ratio in gaat.

Ik kies dan ook voor een ethiek die het individu laat primeren, tegen het utilitarisme, en vóór individuele mensenrechten. Ik hoop dat steeds meer mensen dat zullen doen. Alfabetisme neemt toe, en wordt zelfs ingehaald door digitale mondigheid. Daarom mag men verwachten dat steeds meer individuen recht op vrijheid en veiligheid zullen eisen, en dat deze opvatting uitgroeit tot een universele ethiek van mensen met dieper inzicht in de gevolgen van hun keuzes. Net zoals je vandaag zou wegrennen uit een hospitaal als je zou weten dat je dokter niet te vertrouwen is, zou je een overheid afwijzen die individuen niet beschermt. Om tot een samenhangende maatschappij, en dus tot een waarachtige democratie te komen, moet het allereerste rechtsprincipe erin bestaan dat geen burger opgeofferd wordt aan een "groter" belang. Een moderne democratie bestaat niet alleen uit het stemmen, het is vooral het stemmen door onbedreigde burgers.

Eén individu kan niet beschermd zijn, als niet alle individuen beschermd worden, want wie niet kortzichtig is weet dat elk individu op een ander ogenblik een andere maatschappelijke plaats kan innemen. Dát is de betekenis van het wederzijds altruisme dat voor utilitaristen zo'n groot mysterie lijkt. Je kan met Bentham's formule berekenen dat iemand niet in het water zal springen om een drenkeling te redden met gevaar van eigen leven, en toch gebeurt dat de hele tijd: mensen riskeren hun leven om een vreemde of zelfs een hond te redden. De belangrijkste oorzaak is, naar mijn mening, geen verborgen egoïsme of thit for that, maar de bevestiging, en bestendiging in de praktijk, van de waarde van elk individu.

Tags: ethiek, evolutie, pacifisme, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief