hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De maat van het bewustzijn

12 mei 2013


M

ensen kunnen zich bewust zijn van de buitenwereld en van hun gewaarwordingen, gevoelens en beelden. Of niet. Bewustzijn vindt soms plaats, en soms zijn we ons nergens bewust van. Maar het bewustzijn is geen deel van ons wezen, zoals een arm of de hersenen. Het is iets wat we doen, een activiteit, zoals lopen of vallen. De vraag is of dieren dezelfde gewaarwordingen hebben. We zien wel hoe een kat haar prooi besluipt, zich verschuilt en het goede moment kiest om toe te slaan, maar misschien lijkt dit alleen maar op bewustzijn, en vertonen dieren slechts automatisch gedrag dat enkel lijkt op het onze.

Dat was alleszins de mening van Descartes. Volgens deze filosoof zijn mensen gevormd uit twee aparte substanties, een materiele en een geestelijke (of onstoffelijke.) Bewustzijn was volgens Descartes een eigenschap van onze geestelijke substantie. Als dieren geen geestelijke substantie bezitten, schreef Descartes, zijn ze gevoelloze automaten, die de "illusie" wekken pijn te voelen. De verspreiding van deze theorie werd aangedreven door het economische belang van dierkracht in de economie van de zeventiende eeuw. Automaten konden tot het uiterste uitgebuit worden, hun lijden was een "illusie". Dit was ook meteen het eerste publieke optreden van allerhande "illusionisten" die hetzelfde dualisme heimelijk zouden hanteren om complexe vraagstukken af te voeren als "illusies". De kerk heeft niet bijgedragen aan de verspreiding van het cartesiaanse gedachtengoed. Ze verdacht Descartes er veeleer van met zijn levende automaten de weg te openen naar het atheisme.

§

De wetenschap vandaag

Vandaag zijn er nog stemmen, vooral uit de bioindustrie, die om economische redenen dierlijk bewustzijn ontkennen. Het is echter een taaie minderheid die meer en meer gaat lijken op klimaat ontkenners of de tabaksindustrie van weleer. De wetenschap heeft het dualisme verlaten omdat het niet overeenstemt met de waarnemingen. Merlin Donald vat de huidige stand van kennis als volgt samen in A Mind so Rare (p.96) :

Het lijdt geen twijfel dat de context waarin bewustzijn ontstond er een overweldigend materiële is. Zelfs als we weinig meer met zekerheid weten, moeten we toegeven dat bewustzijn een aspect van complex leven is. Dit heeft belangrijke gevolgen. Aangezien complex leven evolueerde uit dode materie, moet ook bewustzijn voortkomen uit dode materie. Dit is emergentisme, een erg overtuigende benadering omdat bewustzijn altijd in levende lichamen voorkomt, en dus een onderdeel vormt van de natuurlijke wereld.

We zijn nieuwkomers, maar de geschiedenis van onze soort is zeer oud, en zoals andere soorten hebben we een oude relatie met de ecologie waarin we betrokken zijn. We kunnen onszelf verbeelden de exclusieve zorgdragers te zijn van het denken op deze planeet, maar we zijn ook deel van de hele aardse biosfeer. Ons opmerkelijk vermogen voor bewust besef ontstond binnen de beperkingen opgelegd door dit allesomvattende fysische kader.

Op de Francis Crick Memorial Conference, vorig jaar in in Cambridge, werd door een schare experten, in aanwezigheid van Stephen Hawking de The Cambridge Declaration on Consciousness plechtig ondertekend. De conclusie van de verklaring luidde:
Convergerend bewijs toont aan dat niet-menselijke dieren beschikken over de neuroanatomische, neurochemische, en neurofysiologische basis voor bewustzijn samen met de capaciteit om intentioneel gedrag te tonen. Het gewicht van dit bewijsmateriaal toont aan dat mensen niet de enige bezitters zijn van de neurologische basis voor bewustzijn. Niet-menselijke dieren, inbegrepen alle zoogdieren en vogels, en talrijke andere dieren zoals octopussen, bezitten deze neurologische basis.

Testen van bewustzijn

De standaardtest voor menselijk bewustzijn is nauwkeurige rapportering door de proefpersoon. Dit is een eenvoudige methode met medische en wetenschappelijke toepassingen, maar ze is niet zo vanzelfsprekend bij onderzoek naar andere diersoorten. Rechtstreeks testen van wat zich binnen de hersenen afspeelt zou daaraan kunnen verhelpen. Hier een beknopte inventaris van bijzondere kenmerken van bewustzijn, zoals die in de loop van de laatste jaren werden aangetoond:

  • bewustzijn gaat gepaard met onregelmatige en zwakke electrische activiteit (12-17 trillingen/seconde) in de hersenen. Dat is duidelijk verschillend van diepe slaap, verdoving of epileptische bewusteloosheid, waarbij de trillingen sterker worden maar zakken naar 4/seconde.
  • bewustzijn gaat gepaard met verspreide activiteit in de thalamus en over de hele hersenschors. Onbewuste stimuli roepen enkel plaatselijke reacties op, bij bewustzijn verspreidt de activiteit zich over zintuigen, innerlijke beelden, innerlijke spraak etc...
  • bewustzijn verzwakt als signalen verdwijnen. Het bestuderen van selectieve attentie heeft een voorkeur aangetoond voor meer informatieve stimuli van het bewustzijn.
  • Bewuste beelden passen zich snel aan. Zintuiglijke waarneming bestaat enkele seconden, en ons vluchtige heden duurt hoogstens een halve minuut. Daarentegen bevat ons lange termijn geheugen enorme hoeveelheden onbewuste kennis.
  • Interne samenhang en opvolging. Terwijl verschillende betekenissen van aangeboden woorden een korte tijd actief blijven, kan men zich maar van één stimulus of beeld bewust zijn op elk ogenblik.
  • bewustzijn is subjectief en privaat, en wordt dikwijls toegekend aan een ervarend "zelf". Dit zelf-ervaren is geassocieerd met activiteit in de prefrontale cortex (voorhoofd.)
  • bewustzijn kan gerapporteerd worden, met woorden of door middel van andere reacties.
  • bewustzijn is noodzakelijk om de wereld rondom ons te kennen, om onze voorstellingen in het juiste kader te plaaten, bij het nemen van beslissingen en bij het maken van plannen.
  • er is zeer weinig bewijs voor onbewust leren. Daarentegen is het bewijs voor leren tijdens bewustzijn overweldigend.
  • bewuste inhouden zijn verrassend stabiel, als men bedenkt welke overvloed aan gegevens verwerkt wordt. Zelfs abstracte inhoud als geloof, concepten en een zelfbeeld blijven jaren behouden.

Onderzoekers hebben zich de vraag gesteld, welke van deze kenmerken bruikbaar zijn om bewustzijn te onderzoeken bij verschillende diersoorten.

De meeste kenmerken uit het lijstje kunnen direct gemeten worden als hersenactiviteit, bijvoorbeeld bij apen of honden. Ook "leren" en "beslissen" zijn gedragingen die onderzocht kunnen worden. Subjectiviteit en het "ervaren zelf" en "het kaderen van voorstellingen" zijn moeilijker na te speuren, maar wanneer genoeg gegevens bekend zijn uit onderzoek naar andere kenmerken, kunnen deze misschien afgeleid worden.

Het onderzoek van bewustzijn bij dieren is niet buiten het bereik van de wetenschap.

Berekenen van bewustzijn

De hierboven genoemde waarneming van hersenactiviteit doorheen de hele hersenschors tijdens het bewustzijn, heeft de opvatting doen postvatten dat bewustzijn hand in hand gaat met complexiteit. Het brein wordt dan beschouwd als een informatiesysteem, waarvan de capaciteit evenredig is met de opdeling in zelfstandige informatie, en de graad van uitwisseling tussen deze informatiedragers. Het zou dan voldoende zijn de structuur of activiteit van een brein te onderzoeken om de bewustzijnsgraad te kunnen berekenen. Dat zou dan gelden voor hersenen even goed als voor artificiele intelligentie.



Bronnen:
The Cambridge Declaration on Consciousness
Criteria for consciousness in humans and other mammals
Theories and measures of consciousness: An extended framework

Tags: bewustzijn, evolutie, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief