hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Vragen over conformisme en scepticisme

22 mei 2013


W

elke ook onze cultuur, opvatting of traditie is, ieder van ons heeft dezelfde nood aan zingeving, verwondert zich over dezelfde kosmos en zoekt antwoorden op dezelfde morele vragen.

Zoals voordien in mijn blog over vrijheid en determinisme, tracht ik ook hier enkele vragen op een rijtje te zetten die kunnen bijdragen tot meer duidelijkheid over conformisme en scepticisme.

§

Wat is een wereldbeschouwing?

De normen en waarden van een groep of tijdperk.

Wat zijn normen en waarden?

De geschreven en ongeschreven regels waaraan de leden van een bepaalde sociale groep geacht worden zich te houden.

Wat is een wereldbeeld?

Het beeld dat een individu heeft van de wereld.

Een wereldbeeld bevat persoonlijke ideeëen, al dan niet bewuste aannames, en al dan niet aangeleerde overtuigingen. Ons wereldbeeld zegt ons of we wel of niet vrij zijn, of er leven na de dood is, en welke morele beslissingen de juiste zijn. Mensen passen hun wereldbeeld aan volgens hun religie, hun cultuur, hun traditie en hun persoonlijke verleden en geweten.

Wat is conformisme?

Denkbeelden kritiekloos aanpassen aan de groep waarin men zich bevindt.

Mensen kunnen hun persoonlijke wereldbeeld nooit volledig opgeven. 0f het nu afgeleid is, of aangepast of letterlijk gekopieerd, men denkt onvermijdelijk zelf. Al wat iemand denkt is in zijn of haar hoofd, of het nu ergens van afgeleid is, of aangepast of letterlijk gekopieerd. Men heeft gekozen dat te denken en niet iets anders.

Wat is een levensdoel?

Een belangrijk doel dat men nastreeft tijdens het leven.

Een onbereikbaar doel is zinledig. Voor atheisten en voor steeds meer gelovigen liggen levensdoelen enkel in deze wereld.

Wat is zingeving?

Mensen putten van nature zelf zin (of betekenis) uit hun leven.

Wie meent door een god geschapen te zijn, kan zich (terecht) afvragen wat daarvan de zin is.

Wat is ethiek?

De studie van moraal.

Wat is moraal?

Iemands opvatting van wat het juiste is om te doen.

Een wereldbeeld kan mensen bewegen tot goed of kwaad. De grote religies hebben zich meer door middel van geweld en angst verspreid, dan door middel van een betere moraal, en waar religies aan invloed verliezen, verminderen steevast lijfstraffen, doodstraffen en allerhande vormen van discriminatie. Dat is het geval met het christendom in de USA, met de islam in het Midden-Oosten, met het hindoeisme in India enzoverder.

Wat is relativisme?

De mening dat alle opvattingen over goed en kwaad, recht en onrecht enzovoort gelijkwaardig zijn.

Relativisme ziet geen verschil tussen verdedigers en bestrijders van individuele mensenrechten. Een groep die individuen niet wil beschermen, hoeft dat in een relativistische samenleving niet te doen. Multi-culturalisme en libertarisme zijn vormen van relativisme.

Wat is pluraliteit?

De overtuiging dat verschillende wereldbeelden samen kunnen bestaan, mits een minimum aan humanistische normen door iedereen onderschreven wordt.

In een open samenleving is verscheidenheid aan wereldbeelden vanzelfsprekend. Of dat tot pluraliteit of tot relativisme leidt, hangt af van de plaats die zulke samenleving aan individuele mensenrechten toekent. Een samenleving die de vrijheid en de bescherming van elk individu (in elke levensbeschouwing) waarborgt is pluralistisch, want elk individu heeft recht op haar zelfgekozen wereldbeeld.

Wat is fundamentalisme?

De aanname als dogma van het eigen gelijk zonder passend onderzoek, en het opdringen van dit gelijk.
Terwijl relativisme op het eerste gezicht grote vrijheid lijkt te bieden, leidt het tot de groei van dogmatisch fundamentalisme.
Fundamentalisten komen aanhoudend in aanvaring met aanliggende fundamentalisten.
Fundamentalisten vindt men bijvoorbeeld onder islamisten en rechtse christenen. Ook scientisme is een fundamentalisme.

Wat is scientisme?

Een soort fundamentalisme dat vertrekt van (peudo-)wetenschappelijke premissen.

Scientisme zegt dat de eigen opvatting over wetenschap op alle terreinen het laatste woord moet hebben. Het is behalve ondemocratisch ook wetenschappelijk ongeldig, omdat het stellige uitspraken doet zonder passend onderzoek. Het verdedigen van wetenschappelijke feiten is géén scientisme. Er bestaat een soort scientisme dat de wetenschappelijke feiten ontkent (vb. Michael Behe); een scientisme dat wetenschappelijke feiten verhoopt of verzint (vb. Sam Harris) en een scientisme dat de huidige stand van wetenschappelijk onderzoek dogmatiseert (vb. Jerry Coyne.) De mainstream wetenschap werkt methodisch verder en brengt werkelijke vooruitgang. Richard Dawkins bijvoorbeeld, hoe betwist ook, heeft steeds voor rede en inzicht gepleit, en de wetenschap weergegeven als een progressief proces, met feiten én hypothesen.

Wat is scepticisme?

Zelfonderzoek, redelijke twijfel.
Dat het onwenselijk is een stelling te geloven als er geen enkele reden is om te denken dat ze juist is. (Bertrand Russell).
Om zich te kunnen vergewissen of men de juiste keuzes maakt, moet men voortdurend bereid zijn het eigen wereldbeeld te toetsen. Wie nooit aan zelfonderzoek doet, is slechts een robot die zijn gelijk tot uit den treure herhaalt. Zelfonderzoek vergt moed, en in moed is weinig troost en zekerheid. Maar men moet durven de werkelijkheid onder ogen te zien, en daarbij hopen dat troost en zekerheid zullen volgen. Anders zullen troost en zekerheid afbrokkelen zonder enige hoop.

Een conformist verwerpt wat vreemd is. Een scepticus onderzoekt wat vertrouwd is.



Bronnen:
Woordenboek filosofie (Assen/Maastricht, Van Gorcum 1992)
Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal
Isaiah Berlin on pluralism.

Tags: ethiek, pacifisme, religie, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief