hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De crisis

9 juni 2013


I

n Europa worden vandaag meer voedselpakketten uitgedeeld dan aan het eind van de Tweede Wereldoorlog.

Bijna 25 miljoen Europeanen zitten zonder werk. Sterkst getroffen zijn Griekenland en Spanje, waar meer dan een kwart van de beroepsbevolking, en meer dan de helft van de jongeren geen werk heeft. Maar de werkloosheid stijgt ook in andere Europese landen zoals Luxemburg, Nederland en Oostenrijk. In Engeland, het zevende rijkste land ter wereld, doen elke dag een half miljoen Britten beroep op een voedselbank. Daarbij zijn ook mensen die een job hebben, maar niet rondkomen met hun loon.

§

Amerika

Sinds het begin van de kredietkrisis is het aantal Amerikanen dat beroep doet op voedselbonnen (nu plastic betaalkaartjes) bijna verdubbeld, van 26 miljoen naar 47 miljoen burgers. De waarde van het uitgereikte voedsel beloopt 75 miljoen dollar. De Republikeinen stellen hervormingen voor die 2 miljoen mensen zullen uitsluiten van het voedselprogramma, en als Paul Ryan zijn zin krijgt, is dit slechts het begin. Blijkbaar is de nood van de armsten lenigen een luxe die de rijken zich niet meer kunnen permitteren. "Economische noodzaak" noemt men dat.

Nobelprijswinnaar Paul Krugman herinnerde er aan (in de The New York Times) dat voedselbonnen miljoenen Amerikanen die hun werk verloren buiten hun eigen wil uit de diepste miserie houden; dat ze ervoor zorgen dat kinderen kunnen studeren en zo aan een uitzichtloze toekomst ontsnappen; en dat ze een minimale consumptie aan de gang houden in een economie waar alle uitgaven terzelfdertijd weggesnoeid worden.

Republikeins volksvertegenwoordiger Stephen Fincher (Tenessee) ondersteunt de besparing op voedselbonnen met een bijbelcitaat uit Mattheus (26:10-11) dat ook Silvio Berlusconi wel eens te pas zou kunnen komen. Toen jezus door een vrouw verwend werd met dure olie en zijn discipelen morden dat dat geld beter aan de armen was gegeven, antwoordde hij hen: "waarom vallen jullie deze vrouw lastig? Zij heeft iets goeds voor mij gedaan. Want de armen zijn altijd bij jullie, maar ik zal niet altijd bij jullie zijn." Verbijsterend heeft Stephen Fincher zelf wél 9 miljoen dollar subsidies opgestreken voor zijn eigen agrobedrijf.

De oorzaak

Linksgeorienteerde commentatoren leggen de schuld voor de kredietcrisis bij de hebzucht en lichtzinnigheid van de banken. Rechtsgeorienteerde commentatoren zijn er van overtuigd dat de staat de banken tot steeds meer roekeloosheid heeft gedreven. Beide hebben enigszins gelijk. In een consumptie-economie werken commerciële reclames en overheidsprogramma's samen om de consumptie te behouden en te laten groeien, desnoods met kredietverstrekking. Deze groei is zelfs de twijfelachtige maatstaf geworden van het succes van een economie. Het systeem faalde toen een stijgend aantal burgers hun schulden bij de banken niet meer konden betalen. De banken kwamen in moeilijkheden, en besmetten de hele Westerse bankwereld. Wanneer staten de banken trachtten te redden kwamen ze zelf in moeilijkheden - de armste landen, vanzelfsprekend, het eerst.

De meest waarschijnlijke aanleiding van deze crisis is het samenvallen van een stijgende vraag naar graan en oliehoudende voedingsgewassen, het massale gebruik van landbouwgronden voor de productie van biobrandstof, en de ontstabiliteit van het klimaat. Dit leidde wereldwijd tot onbetaalbare schulden en hongeropstanden, waarvan sommige reeds vergeten zijn, en andere uitmondden in de zogenaamde "Arabische Lente".

We beschikken niet over voldoende wetenschappelijke kennis (en misschien ook niet over de politieke wil) om deze steeds terugkerende crises te voorkomen. In de jaren tachtig en negentig werden twee ideologisch geïnspireerde opvattingen verdedigd: de eerste was dat crises in de toekomst voorkomen zouden worden doordat de vrije markt steeds nieuwe innovaties voortbrengt. Maar de recente innovaties in de communicatiesector zijn typisch afkomstig van open source ontwikkelingen die niet steunen op concurrentie maar op cooperatie; bijna alle nieuwigheden, van webservers tot tv-toestellen tot iphones, werken met open source toepassingen of afgeleiden ervan.

Een andere groep meent dat crises een soort sociaal-darwinistische "overleving van de sterkste" voortbrengen, die de slechte presteerders uitschakelt ten voordele van een gezonde economie. Maar keer op keer blijkt dat crises vooral mensen treffen die het minst invloed hebben op de gebeurtenissen. Aan de andere kant verdwijnen CEO's die niet overleefden met een riante bonus in hun aktentas, en "overleven" al snel in een andere topfunctie.

Het is goed te sparen in betere tijden, om de magere jaren het hoofd te bieden, en dat is net waar het op het niveau van staten om ideologische redenen aan ontbreekt. Een belangrijk keerpunt was 1971, toen US president Nixon de goudstandaard liet varen om de rekening te betalen voor vier miljoen ton explosieven en brandbommen die tussen 1970 en 1972 op Vietnamese dorpen en steden gedropt werden. Sindsdien begroef de US zich steeds verder in buitenlandse oorlogsschulden door het verkopen van staatsobligaties, eerst in landen die onder haar militaire controle vielen, maar op den duur ook massaal aan aartsvijand China, alles om maar geen belastingen te moeten heffen die wel eens gebruikt zouden kunnen worden om de tegenslag van medeburgers te verlichten. Deze medeburgers zagen op hun beurt geen andere mogelijkheid dan een minimaal sociaal leven - woning, school, vervoer, ... - te behouden door schulden aan te gaan. In Europa was het niet anders. Schulden werden niet gemaakt om in grote luxe te leven, maar om te overleven, tout court. De armste mensen en landen werden letterlijk naar de rand van het bestaan gedreven, aanhoudend uitgescholden en beschuldigd van spilzucht, corruptie en onbekwaamheid, zonder dat men besefte dat deze landen niet zo lang geleden door hun rijkere schuldeisers werden aangespoord bij hen te lenen aan riante interesten.

Centrale banken, die de schokken van de markt zouden moeten opvangen, worden aan handen en voeten gebonden door conservatieven die systematisch voor besparing kiezen op alles behalve oorlogsuitgaven, en zich verzetten tegen elke belasting - de beste combinatie om staatsschulden te maken. Paul de Grauwe, wereldwijd een van de belangrijkste economen, vroeg zich af in een recente column waarom het Verenigd Koninkrijk, een land met meer schulden dan Spanje, de dans ontspringt. Het antwoord is eenvoudig. Het Verenigd Koninkrijk beschikt over een Centrale Bank, de "Bank of England", waarvan iedereen weet dat ze zal ingrijpen wanneer nodig. Bijgevolg heeft speculeren tegen de Britse Pond geen zin. De Europese Centrale bank heeft die bevoegdheid niet gekregen. Elke maatregel die de ECB tegen speculatie zou nemen moet eerst besproken, gewogen en gehalveerd worden, en het compromis dat valt is altijd een halfleeg infuus. Want het zou toch immoreel zijn (lees strijdig met onze schuldopvatting) aan de rijken te vragen de armen bij te staan?

De oplossing

Soberheid werkt niet, maar schuld en straf zijn diep ingeroest in de Westerse traditie. Schuld en straf van anderen, welteverstaan. Wie arm is, is letterlijk en figuurlijk schuldig - of het nu om een werelddeel, een klasse van mensen of een ander land gaat. Als het slecht gaat breng je offers, en als het slechter gaat offer je meer. Wanneer het het slechtst gaat offer je medemensen, zondebokken. Altijd anderen, uiteraard. De anderen zijn het zoenoffer voor jouw goden - dat wisten Abraham en Jephta al, en het besef is nooit weggeweest uit ons collectief geheugen.

De maatregelen van het IMF en de Europese Commissie zijn doordrenkt van deze schuldideologie. Het is niet de taak van de Centrale Banken speculaties tegen te gaan die landen ten gronde richten, maar slachtoffers te overladen met boetepredikingen.

De armste landen van Europa hebben even het gevoel gehad dat ze mee aan boord mochten. Dachten ze echt dat ze een Europees verbond van broederschap hadden gesloten? Begrepen ze dan niet dat het schip koers zette naar het onheilspellende eiland van King-Kong, die grote aap met een verteringssysteem voor schuld? Ik kan me niet helemaal ontdoen van leedvermaak wanneer op den duur de beul zelf voorgeleid wordt.

Er zijn dus enkele eenvoudige oplossingen, die geen doorgang zullen vinden omdat te veel mensen denken winst te halen uit de crisis.

  • een sterke ECB kan elke speculatie tegen staatsschulden resoluut de pas afsnijden. Dat kan best (of alleen) als de nationale staatsobligaties vervangen worden door eengemaakte Europese obligaties (deze oplossing wordt verdedigd door onder anderen Paul de Grauwe.)
  • een sterke overheid kan de consumptie weer aanzwengelen door grootscheepse infrastructuurwerken. In de US, waar de infrastructuur door aanhoudende oorlogsuitgaven verwaarloosd werd, zou dat meer dan welkom zijn. Het is de keynesiaanse oplossing die ook verdedigd wordt door Paul Klugman.
.

Elke oplossing betekent dat er meer schulden gemaakt worden. We zullen dus dringend onze moralistische houding tegenover schuld moeten veranderen.




Bronnen:
DEBT, the first 5,000 years
Half miljoen Britten doen beroep op voedselbank
Honger overspoelt Europa
Werkloosheid in Europa hoger dan ooit
Paul De Grauwe in De Morgen
Paul Krugman in The New York Times

Tags: actueel, ethiek, samenleving

Zie ook het archief