hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Biologie van de vrije wil

16 juni 2013


T

wee dagen geleden verscheen een interessant artikel met als titel "A biological basis for free will" in New Scientist. Het is van de hand van cognitief neurowetenschapper Peter Ulric Tse. Het artikel wordt niet vrij aangeboden, maar gelukkig heeft de auteur het ook gepubliceerd op de Transhumantech blog. Het behandelt nieuwe inzichten in de manier waarop neuronen informatie "realiseren", en tracht aan de hand van die inzichten te beschrijven hoe een fysicalistische vrije wil kan werken in het brein. Ik weet niet hoe sterk de hypothese is, maar het artikel is een mooi voorbeeld van wetenschappelijk denken dat niet deterministisch hoeft te zijn. Hier de vertaling/samenvatting.

§

We hebben op de verkeerde manier nagedacht over hoe neuronen informatie bewaren en doorgeven. De gewone zienswijze is dat deze informatie afhangt van door neuronen afgevuurde "spikes". Spikes zijn scherpe pieken in een grafiek, en staan voor een plotse elektrische puls. Denken en handelen zou dan steunen op spikes die zich voortplanten in neurale circuits. Dat is niet fout, maar het is slechts het halve verhaal. De andere helft is dat de verbindingen tussen neuronen veranderen. Spikes zetten zich niet alleen voort: binnen millisecondes kunnen ze de sterkte van verbindingen tussen neuronen (de synapsen) veranderen. Dit veranderen van verbindingen is als het wijzigen van de combinatie van een hangslot zonder het te openen, en zonder dat onmiddellijk verdere spikes afgevuurd worden.

Tse baseert deze claim op onderzoek van de laatste 10 jaar, waaruit blijkt dat een snelle uitbarsting van spikes gespecialiseerde synapsen kan openen, om zo de ontvankelijkheid van neuronen voor toekomstige spikes te wijzigen. Dit betekent dat een neuron aangedreven kan worden door een input die enkele ogenblikken daarvoor geen invloed had. Zo zou bijvoorbeeld hetzelfde neuron dat net reageerde op een aanraking van je voorhoofd, nu kunnen reageren op een aanraking van je hand.

Deze snelle herweging van verbindingen tussen neuronen kan een circuit veranderen, en zo nieuwe paden tot stand te brengen die signalen kunnen doorlopen. Net zoals treinwissels verschillende richtingen aangeven voor verschillende treinen, dienen deze verbindingen aangepast om andere paden te kiezen. Als informatie in het brein gerealiseerd is door middel van circuits en niet enkel door neuronen, is het niet verwonderlijk dat onderzoekers er nooit in geslaagd zijn de neurale code te breken.

Het verband met de vrije wil

Deterministen hebben beweerd dat, aangezien alle deeltjes vooraf bepaalde trajecten afleggen, alle gebeurtenissen onvermijdelijk zijn, als in een film. Indeterministen menen, gesteund door de quantum mechanica, dat alle gebeurtenissen toevallig zijn. In geen van beide zienswijze kan een vrije wil de uitkomst van gebeurtenissen wijzigen. Er is echter een derde uitweg, tussen beide extremen in.

Als het brein circuits aanpast voor toekomstig gebruik, en als spikes op toevallige ogenblikken vallen, hangt het af van toeval hoe dit circuit gebruikt wordt. De uitkomst hangt dan af van welke spikes het eerst arriveren. Bijvoorbeeld, als iemand gevraagd wordt aan een politicus te denken, zal de ene keer Margaret Thatcher opkomen, en een andere keer Barack Obama. De uitkomst is niet geheel willekeurig, want het moet een politicus zijn; maar ze is ook niet gedetermineerd, want het antwoord had anders kunnen zijn. Net zo had je geliefde iemand anders kunnen zijn, maar niet om het even wie.

De reorganisatie van synapsen beantwoordt ook het argument, dat een vrije wil een breuk veronderstelt in de keten van oorzaak en gevolg, en we alleen maar kunnen handelen op elk ogenblik zoals ons brein op dat ogenblik fysisch georganiseerd is. Een gedachte kan haar neuronale basis niet wijzigen; maar door middel van het hierboven beschreven proces kan een mentale gebeurtenis wél de neuronale basis van mogelijke toekomstige gedachten en handelingen beïnvloeden.

Dit is natuurlijk niet genoeg om van een vrije wil te kunnen spreken. Een zombie zou net hetzelfde kunnen doen, zonder dat er sprake zou zijn van vrije wil. Een vrije wil veronderstelt dat ons "zelf" - dat waarvan we menen dat het onze aandacht richt op bewuste ervaring - iets te zeggen heeft in wat we doen of denken. Om aanspraak te maken op vrije wil moet bewustzijn een rol spelen.

Stel dat je een diner aan het plannen bent. Je overweegt verschillende menu's. Je denkt aan een steak, maar herinnert je dan dat er vegetariërs onder je gasten zijn. "Geen vlees" wordt een circuit in je synapsen. Wat je verder invalt aan lekkers, wordt door dit circuit getest. Als je uiteindelijk bij een lasagne met spinazie uitkomt, was dat enkel mogelijk langs bewuste, gerichte gedachten. Je besluit kan alleen maar het resultaat zijn van je vrije wil.

Dit betekent dat onze gedachten en akties noch volledig toevallig, noch gedetermineerd zijn. Daarom is vrije wil geen illusie, en is het dogma van determinisme fout. We zijn niet slechts automata of willoze wezens in een determistische film. Het was niet vastgelegd bij de Big Bang waar en wanneer vliegtuigen uitgevonden zouden worden. Ze werden voortgebracht door hersenen die het toeval konden dwingen tot een andere uitkomst.

Peter Ulric Tse besluit:

Dat betekent niet dat we een ziel nodig hebben. Dat hebben we niet. Onze verklaring is volledig fysicalistisch. Onze hersenen kunnen criteria opzetten, gebeurtenissen mentaal overlopen, de beste keuze maken, en dingen laten gebeuren. En de dingen hadden altijd anders kunnen uitdraaien.




Bronnen:
A biological basis for free will
A biological basis for free will
Homepage Peter Ulric Tse


....

Tags: bewustzijn, ethiek, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief