hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Europa en de mensen zonder geschiedenis (1)

21 juli 2013


H

et boek Europe and the people without history van de befaamde antropoloog Eric Wolf is een klassieker uit 1982, maar in het voorwoord door T.H. Eriksen voor de uitgave van 2010 wordt het met recht een boek voor de eenentwintigste eeuw genoemd. Europe and the people without history is een poging tot antropologische geschiedschrijving, dus met oog voor globale processen maar ook voor lokale contexten. Dat was volledig nieuw in 1982, en, hoewel het belang ervan algemeen erkend is, nog steeds zeldzaam. Het boek is helaas nooit in het Nederlands vertaald. Omdat het onmogelijk samen te vatten is, zal ik hier enkele citaten vertalen. Hier alvast een stukje uit de inleiding. Later meer.

§

Er werd ons aangeleerd, op school en daarbuiten, dat er een entiteit bestaat die "Het Westen" heet, en dat men dit Westen kan bezien als een samenleving en beschaving die onafhankelijk is en zelfs tegengesteld aan andere samenlevingen en beschavingen. Velen van ons zijn zelfs opgegroeid met het geloof dat dit Westen een genealogie heeft, volgens welke de Oude Grieken Rome voortbrachten, Rome het christendom, het christendom de Renaissance, de Renaissance de Verlichting, de Verlichting politieke democratie en de industriële revolutie. De industrie bracht dan uiteindelijk de Verenigde Staten voort, de belichaming van het recht op leven, vrijheid en het zoeken naar geluk.

Zo'n ontwikkelingsschema is misleidend. Het is in de eerste plaats misleidend omdat het de geschiedenis verandert in een moreel succesverhaal, een wedstrijd waarin iedere deelnemer de toorts van de vrijheid doorgeeft aan de volgende. Geschiedenis wordt zo veranderd in een verhaal van het bevorderen van deugden, over hoe de deugdzame wint van de slechteriken. Dit wordt dikwijls een verhaal hoe winnaars bewijzen dat ze deugdzaam en goed zijn door te winnen. Als geschiedenis de uitwerking is van een moreel doel, dan zijn zij die dat doel opeisen de uitverkorenen van de geschiedenis.

Het schema is echter ook misleidend in een andere betekenis. Als de geschiedenis slechts een verhaal is over een zich ontvouwend moreel doel, dan is elke stap in de genealogie, elke deelnemer aan de wedstrijd, slechts een voorloper van de uiteindelijke apotheose, en is er geen veelvoud aan sociale en culturele processen die werken in hun eigen plaats en tijd. Maar wat zouden we leren van bijvoorbeeld het oude Griekenland, als we het enkel zouden beschouwen als een prehistorisch vrijheidsbeeld, met de hoog opgestoken toorts van het morele goed in de barbaarse nacht? We zouden weinig begrijpen van de klassenconflicten die de Griekse steden teisterden, of van hun verhouding tussen vrijen en slaven. We zouden weinig reden hebben om ons af te vragen waarom meer Grieken vochten in dienst van de Perzische koningen dan in de Helleense bond tegen de Perzen. Het zou ons weinig zeggen dat meer Grieken leefden in Zuidelijk Italië en Sicilië, toen Magna Greacia genoemd, dan in Griekenland zelf. Evenmin zouden we ons afvragen waarom er spoedig meer Griekse huurlingen waren in vreemde legers dan militairen in de Griekse steden. Griekse kolonisten buiten Griekenland, Griekse soldaten in vreemde legers, slaven van Thracië, Frygië en Paphlagonië in Griekse huishoudens wijzen allemaal omgang met Grieken en niet-Grieken buiten Griekenland.

Al meer dan een eeuw begint elke schooldag in de USA met het opdreunen van de "Pledge of Allegiance". Dit is een plechtige belofte "trouw te zijn aan de vlag van de Verenigde Staten van Amerika en de republiek waar ze voor staat; één Natie onder God, ondeelbaar, met vrijheid en rechtvaardigheid voor allen." De woorden "onder God" werden eerst in 1954 toegevoegd tijdens de beruchte heksenjacht op echte en vermeende communisten aangevuurd door McCarthy, en het woordje "gelijkheid" werd afgehouden om vrouwen en zwarten niet op het verkeerde been te zetten. Eric Wolf meent dat er weinig planning of ondeelbaarheid te vinden is in de ontstaansgeschiedenis van de USA:

Nergens is deze mythevorming meer aanwezig dan in de schoolboek-versies van de geschiedenis van de Verenigde Staten. Daarin worden tegengestelde krachten in een complexe orkestratie voorgesteld als een zich ontvouwende tijdloze essentie. In dit gezichtspunt worden de steeds wisselende grenzen van de USA en de herhaaldelijke betrokkenheid in binnenlandse en buitenlandse oorlogen, verklaard en onverklaard, samengetrokken als met een telelens alsof dertien staten samengeklit aan de oostkust van het continent voorbestemd waren om in minder dan een eeuw de Amerikaanse vlag te planten op de Westkust. Toch was dit eindresultaat slechts de betwiste uitkomst van veel ongerijmde verhoudingen. De koloniën riepen hun onafhankelijkheid uit terwijl een meerderheid van hun inwoners - Europese kolonisten, Indianen en Afrikaanse slaven - voor de Tories waren. De nieuwe republiek overleefde ternauwernood problematische compromissen over de slavernij en het ontstaan van twee federaties van staten, elk met hun eigen expansiezones. Er was zeker land om te nemen, maar het moest eerst genomen worden van de Indianen die er woonden, en daarna omgezet in schitterende beleggingen. Jefferson kocht Louisiana bijna voor niets, maar enkel nadat Haïtiaanse slaven door een opstand tegen hun Franse meesters het gebied van zijn aantrekkingskracht als voedselleverancier voor de Caraïbische plantages had verloren. De bezetting van Florida sloot een ontsnappingsroute voor Zuiderse slaven. De oorlog met Mexico maakte het Zuidwesten veilig voor slaven en katoen. De Spaans sprekende grondeigenaars die voor hun eigendom vochten tegen de Engels sprekende nieuwkomers werden "bandits" genoemd. Daarna vochten de Noordelijken en de Zuidelijken - waarvan de eersten hun arbeidskrachten uit Europa haalden, de tweeden uit Afrika - een van de bloedigste oorlogen uit de geschiedenis. Voor een tijdje werd het overwonnen Zuiden een kolonie van het zegevierende Noorden. Later verzwakte de industrie in het Noorden en verschoof de overheersing van Noord naar Zuid. Het is wel duidelijk dat de Republiek noch ondeelbaar was, noch voorzien van door god gegeven grenzen.

[...]

Door namen in dingen te veranderen scheppen we een valse realiteit. Door naties, samenlevingen of culturen de kwaliteiten toe te kennen van intern homogene en uitwendig onderscheiden en verbonden objecten, scheppen we een model van de wereld als een globale biljartzaal waar entiteiten elkaar aanstoten en doen tollen als harde en ronde biljartballen. Dan wordt het eenvoudig de wereld in te delen in ballen met verschillende kleur, en te verklaren dat "Oost is Oost en West is West, en nooit zullen de twee elkaar ontmoeten". [Rudyard Kipling:"Oh, East is East, and West is West, and never the twain shall meet." Op die wijze wordt een wezenlijk verschillend Westen geplaatst tegenover een even wezenlijk anders Oosten, waar levens weinig waard zijn en onderdanige massa's kruipen voor allerlei despoten. Wanneer bevolkingen hun politieke en economische onafhankelijkheid van zowel Oost als West opeisten, werden ze bestempeld als de derde wereld van onderontwikkeling - een residu van conceptuele biljartballen - in tegenstelling met het ontwikkelde Westen en het zich ontwikkelende Oosten. Onvermijdelijk werden deze categorieën intellectuele instrumenten in de koude oorlog. Er was de "moderne" wereld van het Westen, en het Oosten was ten prooi gevallen aan het communisme, door Walt W. Rostow een "ziekte van de modernizering" genoemd. De derde wereld tenslotte zat vast in de wurggreep van tradities. Als het Westen deze greep kon doorbreken kon ze de derde wereld misschien redden van de besmetting door de ziekte uit het Oosten, en de derde wereld op de weg naar modernizering zetten - de weg naar leven, vrijheid en het streven naar geluk van het Westen. De onsmakelijke uitkomst van deze manier van denken was de theorie van forced draft urbanization (Samuel Huntington) die erop neer kwam dat de Vietnamezen tot modernizering gedreven konden worden door hen met behulp van bombardementen en ontbladering naar de steden te drijven. Zo worden namen dingen, en kunnen zo als oorlogsdoelen aangemerkt worden.




Bronnen:
Europe and the people without history (Amazon UK)
Europe and the people without history (Google Books ed. 1997
The Pledge of Allegiance: A Short History

Tags: actueel, ethiek, pacifisme, samenleving, seculariteit

Zie ook het archief