hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Hoe Steven Pinker van bommen ging houden

27 augustus 2013


The Better Angels of Our Nature Pinker's laatste boek, "The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined" (2011) werd met enthousiasme onthaald. De boodschap van het boek luidt: “we leven mogelijk in het meest vreedzame tijdperk uit het bestaan van onze soort". Of anders gesteld: maak nou niet zoveel drukte over al die Westerse oorlogen en bombardementen vandaag de dag.

§

(Wat volgt is grotendeels ontleend aan het artikel van Douglas P. Fry - zie bronnen.)

H

et credo van Steven Pinker bestrijkt het hele verleden van het mensdom. Het herneemt de oude Hobbesiaanse theorie die vandaag weer mode wordt in rechtse patriottische kringen: ooit was er wanorde waarin mensen elkaar de schedel insloegen, tot er autoritaire staten kwamen om hen in bedwang te houden en te "beschaven".

Maar gedurende het grootste deel van het menselijk verleden leefden mensen als nomaden en hadden ze geen last van de chronische oorlogen, de folteringen, de slavernij en de uitbuiting waarvan Pinker, in de voetsporen van Thomas Hobbes, zich inbeeldt dat ze het natuurlijke lot des mensen waren.

Een nomadisch bestaan maakte die dingen onmogelijk. Bovendien tonen de archeologische records duidelijk waar oorlog begon. In alle gevallen was dit recent, en eerst nadat complexe sociale organisaties ontstaan waren. Pinker negeert deze bewijzen. Hij besteedt veel aandacht aan de recente opkomst van gelijke rechten en mensenrechten maar vermijdt te spreken over de gemeenschappelijke aard van nomadische jagers-verzamelaars.

Toch bestaat er een uitgebreide wetenschappelijke literatuur over het egalitaire en vreedzame verleden van de vroege mensheid. Deze literatuur laat geen ruimte voor twijfel. In The Foraging Spectrum (1995) vat Robert Kelly het leven van jagers-verzamelaars samen als: “kleine vreedzame groepen nomaden, mannen en vrouwen met weinig bezittingen en gelijk in welstand, mogelijkheden en status.” Richard Lee en Richard Daly bevestigen dit in The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers (2000).

De verspreiding van oorlog en geweld is verlopen volgens een n-curve, veeleer dan enkel een plotse daling te vertonen in de laatste millennia zoals Pinker het voorstelt.

Oorlog bestond niet gedurende het grootste deel van het menselijke verleden. De archeologische gegevens tonen ondubbelzinnig aan dat met de wereldwijde bevolkingstoename, het ontstaan van vaste nederzettingen, de ontwikkeling van landbouw, de overgang van egalitaire structuren naar rangordes en, belangrijk, de opkomst van staten en beschavingen vijf- tot zesduizend jaar geleden, geweld toenam. Er verrezen despotische regimes en de positie van vrouwen verslechterde. Deze redelijk recente toename van geweld wordt voorgesteld met het linkerbeen van de n-curve.

De bedenking van Pinker dat we mogelijk leven “in het meest vreedzame tijdperk van in het bestaan van onze soort" is onzinnig, en kan enkel waargemaakt worden door wetenschappelijke kennis weg te laten over alles wat gebeurde meer dan 10.000 jaar geleden. Ook is de bewering onzinnig dat (door hemzelf uitgekozen) staatloze samenlevingen uit de negentiende en de twintigste eeuw op een of andere wijze aangeven hoe het er aan toe ging meer dan tienduizend jaar geleden, toen alle mensen leefden als nomadische voedselverzamelaars.

(Wat volgt is grotendeels ontleend aan het artikel van Edward S. Herman-en David Peterson - zie bronnen.)

Democratieën voeren niet alleen geen oorlogen onder elkaar, meent Pinker, ze mengen zich ook niet in andere conflicten. Maar welk land voldoet vandaag aan de logische eis dat een democratie de wil van de bevolking erkent - ook van bevolkingen buiten de eigen grenzen? Wat voor Pinker één lange vrede was - de periode na de tweede wereldoorlog - omvatte gruwelijke oorlogen, dikwijls vergezeld van genocide, in Korea, Vietnam, Laos, Cambodja, Panama, Irak, Iran, Afghanistan, de Democratische republiek Congo, Uganda, Israël, Lybië, Libanon, Joegoslavië, de Falklandeilanden enzoverder.

Uiteraard treft de Amerikanen volgens Pinker geen noemenswaardige schuld. Dat er 800.000 Vietnamese burgers werden omgebracht tijdens de Vietnam-oorlog, ligt volgens Pinker niet aan de agressie van het aanvalsleger, maar aan het communistisch fanatisme van de slachtoffers.

"Als een politicus in een democratie vandaag zou voorstellen een ander land te veroveren, zou hij geconfronteerd worden met hoongelach", schrijft Pinker. Ook dat is juist: oorlogen worden niet langer gevoerd om landen in te lijven. Vandaag maakt men gebruik van massale vernietigingsbombardementen, nadat de internationale pers is weggewerkt of ingelijfd, gevolgd door militaire ontplooiing ten behoeve van nooit voltooide militaire "nationbuilding" waarbij burgerbevolkingen geterroriseerd en ontwricht worden, en dubieuze regimes gedwongen worden met geld, wapens, huurlingen en geheime diensten. En laten we niet vergeten dat de "lange vrede" van Pinker al onmiddellijk begon met de stichting van de staat Israël, door zogenaamde democratieën, maar zonder democratische raadpleging van de plaatselijke bevolking.

Pinker verzekert dat ook onze economie zachtaardig is geworden. Nooit hebben twee landen met een McDonald's oorlog met elkaar gevoerd. Goed, vervolgt hij, een klein bombardement op Joegoslavië uitgezonderd. Ja, Panama ook, maar verder echt nooit. Misschien vergat de professor ook nog de oorlog tussen Argentinië en Groot Brittanië en wat nog? Er zijn immers 117 landen met McDonald's vestigingen. En naast de triomf van hamburgertenten floreert ook nog een minder zachtaardige oorlogseconomie: volgens SIPRI benaderen de militaire uitgaven wereldwijd de één triljoen (een 1 met 18 nullen) dollars.

Over Panama meent Pinker dat het aantal doden te klein was om het een oorlog te noemen, en daarmee raken we het zere punt in het hele verhaal: Pinker kiest de cijfers die hem (feitelijk: de US) het beste uitkomen.

grafiek oorlogen
Houd je duim op de rechter bovenhoek en stel vast dat
geweld niet toenam ( graph naar Hayes.)
Zo is het boek doorspekt met grafieken - één voor elke zes bladzijden - die een erg onderbouwde indruk wekken. Cijfers - ook als ze uit de lucht gegrepen zijn - geven een gevoel van doorwrochte betrouwbaarheid. Zo toont figuur 5.6 (naar een grafiek van Hayes - zie bronnen) een wolk van horizontale streepjes boven een tijdlijn: hoe hoger het streepje, hoe meer doden, terwijl de lengte van het streepje de duur van het conflict weergeeft. Vreemd genoeg - want in tegenspraak met het credo van Pinker - neemt het aantal doden toe met de tijd. Maar geen nood, schrijft Pinker, als je je duim op de rechter bovenhoek van de grafiek legt, ziet het geheel eruit als een vormeloze wolk. Dus zelfs als je de stijging met je duim verbergt zie je geen daling? Dat probleem lijkt Pinker zelf niet op te merken.

De andere grafieken zijn van dezelfde aard: Pinker kiest de gegevens die passen in zijn theorie, kiest een bij die theorie passende interpretatie, en flanst een bij die theorie passende uitkomst ineen. Van onzekere archeologische gegevens wordt stelselmatig gebruik gemaakt om het verleden bloediger voor te stellen, en hedendaagse bloedbaden worden stelselmatig geminimaliseerd. Zo wordt de eenzame ijsmummie Ötzi omgewerkt tot een vervaarlijke krijger , ondanks het feit dat hij slechts drie pijlen bij zich had waarvan twee onafgewerkt, terwijl de bloedbaden in Oost-Timor, waarbij één tiende van de bevolking werd omgebracht door de Indonesische bezetter met steun van de US, gebagatelliseerd wordt als "hooliganisme."

"The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined" is een ideologisch pamflet, en zal als dusdanig zeker diensten bewijzen aan wie er gebruik van wil maken. Maar voor sceptici die het Westerse machtsvertoon van de laatste decennia kritisch willen volgen is het nutteloos tot schadelijk.




Bronnen:
The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined by Steven Pinker
Steven Pinker on the Alleged Decline of Violence - Edward Herman and David Peterson
Peace in Our Time - Douglas P. Fry
World Military Spending Out Does Anything Else
Statistics of Deadly Quarrels - Brian Hayes
Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (film 1964)



Tags: actueel, ethiek, pacifisme, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief