hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De gok van Sam Harris

29 october 2013


I

n de drie jaar die volgden op het verschijnen van "The Moral Landscape: How Science Can Determine Human Values" van Sam Harris, werden er bakken kritiek geuit. Om te voorkomen dat de indruk zou ontstaan dat het boek afdoende weerlegd is, besloot Sam Harris een wedstrijd uit te schrijven. Wie er in slaagt hem van mening te doen veranderen zal hij 20.000 dollar betalen, maar er is ook een troostprijs van 2.000 dollar voor de beste poging. De winnaar van de eerste prijs (als er een is) wordt door Harris zelf aangeduid. Dat kan ook niet anders, want de opdracht is: hem van mening doen veranderen. De troostprijs wordt uitgereikt door een buitenstaander. Als je je kans wil wagen moet je je tekst insturen in de week van 2 tot 9 februari 2014.

§

Voor hen die (zoals ik) het boek niet gelezen hebben vat Harris zijn te ontkrachten standpunt als volgt samen:

Moraal en waarden hangen af van het bestaan van bewuste wezens ("conscious minds") - en in het bijzonder van het feit dat deze wezens verschillende soorten welbevinden en lijden in dit universum kunnen ervaren. Bewuste wezens en hun toestanden zijn natuurlijke verschijnselen, die vanzelfsprekend volledig onderworpen zijn aan de wetten van de natuur (wat die wetten uiteindelijk ook zullen blijken te zijn.) Vragen over moraal en waarden hebben daarom juiste en foute antwoorden, die binnen het gezichtsveld van de wetenschap vallen (in principe, zo niet in praktijk.) Bijgevolg zullen sommige mensen en culturen juist zijn (tot een zekere hoogte) en anderen zullen fout zijn, over wat zij belangrijk vinden in het leven

Harris stelt dus niet enkel dat moraal bestudeerd kan worden - dat zal iedereen wel vinden - maar ook dat de wetenschap kan bepalen welke moraal en waarden juist zijn. Ik twijfel er geen ogenblik aan dat ook dit boek feitelijk over religie gaat, en dat Harris' adepten het hele boek met die bedoeling lezen. De gedachte die aanhoudend in de lucht hangt terwijl ze niets met de probleemstelling te maken heeft is :"de Taliban is religieus irrationeel slecht en wij zijn wetenschappelijk rationeel goed". Het is natuurlijk oervervelend als een schrijver niet schrijft wat hij denkt. Waar het echt om gaat (steunend op Harris, maar onwetend of Harris dit heeft doordacht) is dat onze democratie niet mag verworden tot menselijke megastallen bestuurd door utilitaristische technocraten - ongeveer zoals de Taliban zichzelf zien.

Harris werd alvast gekastijd voor zijn slordige formulering door medestanders (Michael Shermer, Richard Carrier,...) en tegenstanders (Massimo Pigliucci, Ophelia Benson,...) Alle deelnemers aan het debat zijn atheïsten, en geen van hen hangt het moreel relativisme aan (al trachtte Shermer Pigliucci daarvan te beschuldigen.) Absolutisme (ook wetenschappelijk absolutisme) is echter een even grote valkuil voor ethiek als relativisme: de eerste kan gruweldaden rechtvaardigen omdat ze "zeker juist" zijn, de andere kan hetzelfde doen omdat "niets zeker juist" is. Genitale verminking van meisjes bijvoorbeeld wordt door alle deelnemers aan het debat verwerpelijk gevonden. Toch, lijkt me, is geen van hen langs wetenschappelijke weg tot die conclusie gekomen.

Wie verdedigt dat de wetenschap kan bepalen of genitale verminking goed of slecht is, moet ook bereid zijn de wetenschappelijke uitkomst blindelings te aanvaarden, ook als uit wetenschappelijk onderzoek zou blijken dat genitale verminking van achtjarige meisjes het beste is. Dat is iets waar Harris en zijn medestanders blijkbaar niet bij stilstaan. Met de typische naïviteit van Amerikaanse positivisten vinden ze het vanzelfsprekend dat de wetenschap een soort "rationele" voorzienigheid is die altijd hun eigen leventje de hand boven het hoofd zal houden, en dus dat elke wetenschappelijk bepaalde moraal naadloos zal overeenkomen met hun eigen geplogenheden. Om dat na te gaan volstaat het aan Harris cs. te vragen wat ze zouden doen als de wetenschap boven redelijke twijfel zou aantonen dat de "American way of life" fout is, en dat bijvoorbeeld een stalinistische, een fascistische of zelfs een religieuze dictatuur op langere termijn netto meer welbevinden oplevert. Later zou een nieuw onderzoek tot het besluit kunnen komen dat het toch andersom is, maar aangezien je hebt beslist de wetenschap te volgen, kan je niet elke onwelkome wetenschappelijke bevinding in de ijskast zetten tot er een verschijnt die je beter uitkomt.

Moraal en waarden worden door de levende samenleving voortgebracht. Het zijn culturele eigenschappen, die vooruit gedreven worden door ons aller verlangen samen te leven zonder angst of ontbering. We hadden geen wetenschappelijk onderzoek nodig om de slavernij af te schaffen (er was wel wetenschappelijk onderzoek naar vluchtende slaven) of om de moderne democratie met individuele mensenrechten in te richten, en om schoorvoetend tot internationale samenwerking te komen. In tegendeel: de gestage ontvoogding en emancipatie van alle burgers in alle landen trekken langzaam de lijnen voor universele (geen absolute of relativistische) moraal, en een betere wereld. Nogmaals, moraal en waarden zijn een aangelegenheid van de hele democratische samenleving. Ik zie geen enkele reden om wetenschappelijk onderzoek daar een andere dan een beschrijvende en adviserende rol in toe te kennen. Maar ik denk niet dat ik Sam Harris daar van kan overtuigen.




Bronnen:
Uitdaging - Harris
Over de uitdaging - Harris
Antwoorden aan critici - Harris
Een loterijbiljet verliezen
http://freethoughtblogs.com/carrier/archives/4498
http://freethoughtblogs.com/carrier/archives/3245
Gedachten over objectieve moraal
science, morality and genital mutilation
Massimo Pigliucci en Michael Shermer over wetenschap en moraal



Tags: actueel, ethiek, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief