hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Leven zonder hoop

3 november 2013


I

k ken geen filosofen die zo aangevallen en verdraaid werden als Jean-Paul Sartre. Hij was een vrouwengek, hij loog over zijn oorlogsverleden, hij schreef slechts literatuur, hij was een stalinist, en hij zou wanhoop prediken in tegenstelling tot de hoopvolle boodschap van het christendom, dat de mensheid verlost was door Christus. Het was in die tijd nog makkelijk een atheïst neer te halen.

Sartre heeft tot 1952 getracht een "derde weg" te ontwikkelen, met kritiek op de communisten evengoed als op het kapitalisme. Door de oorlog in Korea, de repressie van de Franse communisten en de onderdrukking in Algerije werd hij in 1952 een fellow traveler van het communisme, zonder ooit lid van de partij te worden. In 1956, na de Sovjet inval in Hongarije, veroordeelde hij de USSR en het stalinisme.

Een steeds terugkerend maar fout citaat is "we moeten leven in wanhoop", maar zoiets heeft Sartre nooit gezegd. Sartre verdedigde dat we óók in wanhoop moeten handelen, omdat onze daden zelf hoop kunnen brengen. Maar berustend "leven in wanhoop" is zowat het tegenovergestelde van "handelen in wanhoop". Deze laatste gedachte past volledig in het existentialisme van Sartre: we zijn wat we doen, zonder onze daden zijn we niets en kunnen, nee, mogen we niets hopen. Ons bestaan gaat aan alles vooraf; wát we zijn moeten we zelf maken; als we niet handelen is er niets. Een krachtige, radicale gedachte: we zijn verantwoordelijk vanaf ons bewuste bestaan, omdat we in deze wereld geworpen zijn, en er het beste van moeten maken:

Dit is humanisme, omdat we de mens eraan herinneren dat er geen wetgever is dan hemzelf; dat hijzelf, aldus verlaten, moet beslissen voor hemzelf; en ook omdat we aantonen dat het niet is door zich in zichzelf te keren, maar door altijd een doel te zoeken verder dan zichzelf, een doel van bevrijding of van verwerkelijking, waardoor de mens werkelijk mens wordt.

§

De menselijke vrijheid en verantwoordelijkheid wordt vandaag niet meer enkel bestreden door christenen, maar ook door opgeblazen Amerikaanse Disneyfiguren als Sam Harris. Hun denken is in één keer grenzeloos pretentieus en grenzeloos neerhalend: mensen zijn niet meer dan domme kweekmachines die functioneren in de mechaniek van het universum. Ons bewustzijn, vrijheid en verantwoordelijkheid zijn slechts illusies, behalve voor enkele neurologen met profetische gaven. Maar je bent, althans in de continentale traditie sinds Montaigne, geen denker als je jezelf niet in de wereld denkt. Als je meent allerlei mededelingen over de wereld te mogen doen zonder jezelf te verrekenen, ben je slechts een voorbijgaand randverschijnsel dat het lezen niet meer waard zal zijn als we religies achter ons gelaten zullen hebben. Zulke Amerikaanse denkers dienen zich te verbergen tot ze ernstig over zichzelf, en alleen over zichzelf, nagedacht hebben. Dan moeten ze te voorschijn komen met wat ze gevonden hebben: onthutst, lichtjes trillend op hun benen, maar met een gevoel alsof ze een opening gevonden hebben naar echte, gevaarlijke, diepe inzichten. De continentale filosofie heeft nood aan literatuur, toneel, liedjes. Omdat ze over l'existence gaat.

Jean-Paul Sartre besluit "L'existentialisme est un Humanisme" met:

Existentialisme is niets anders dan een poging de gevolgen te trekken uit een consequent atheistisch standpunt. Haar doel is op geen enkele wijze de mens tot wanhoop te drijven. En als men met wanhoop hetzelfde bedoelt als de christenen - elke vorm van ongeloof, dan is de wanhoop van de existentialisten iets anders. Existentialisme is niet atheïstisch in de zin dat het uitputtend zou willen bewijzen dat God niet bestaat. Het verklaart veeleer dat als God zou bestaan, dat geen verschil zou maken vanuit haar gezichtspunt. Niet dat we geloven dat God bestaat, maar dat we denken dat het echte probleem niet dat van zijn bestaan is: wat de mensheid nodig heeft is zichzelf terug te vinden, en te begrijpen dat niets hen kan redden van zichzelf, ook niet een bewijs dat God bestaat. In deze zin is existentialisme optimistisch. Het is een doctrine van actie, en het is enkel met zelfbedrog, door hun eigen wanhoop aan ons toe te schrijven, dat christenen ons kunnen beschrijven als zonder hoop.




Bronnen:
Existentialism Is a Humanism



Tags: actueel, bewustzijn, ethiek, religie, samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief