hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Ik twijfel, dus ik kies.

30 december 2013


Spinoza

D

at we kunnen aarzelen of twijfelen - of: dat we sceptisch kunnen zijn - lijkt een heldere aanwijzing voor onze bekwaamheid keuzes te maken. Immers, als er niets te kiezen viel, waarover zouden we dan twijfelen?

§

Neuroloog Antonio Damasio beschrijft het geval van een patient Elliot, wiens persoonlijkheid na een hersenoperatie zo veranderde dat hij niet langer tot beslissingen kon komen, terwijl hij verder in geen enkel opzicht verschilde van andere mensen. Hij leek lichamelijk gezond en scoorde hoog op IQ-tests en allerlei andere tests. Een hele tijd geloofde men niet dat hij hersenschade had geleden, want de hersenoperatie was prima verlopen. Men meende dat Elliot zich alleen maar moest herpakken. Helaas lukte dat niet, en Elliot verloor zijn werk en zijn gezin. Damasio zet in "Descartes' error" uiteen hoe hij, geconfronteerd met zulke patienten, hersengebieden identificeerde die bij het nemen van beslissingen betrokken zijn. Een van de belangrijkste daarvan is het ventromediale gebied van de prefrontale cortex, of vmPFC in het kort. Damasio plaatst dit gebied tussen de oogkassen, net boven de neusbrug. Hij schtijft erover:

...schade hieraan brengt steevast, op de meest duidelijke wijze die men kan vinden, zowel het redeneren/besluiten als emoties/gevoelens in gevaar, in het bijzonder in het persoonlijke en sociale domein. Men zou kunnen zeggen, als metafoor, dat rede en emotie hier samenkomen...

De vergissing van Descartes is volgens Damasio dat goede beslissingen genomen worden door de ratio of rede alleen, en dat invloed van emoties daarbij een kwalijke verstoring is. Dit is een vorm van dualisme die nog overal voorkomt, maar zelden als zodanig herkend wordt. Volgens Damasio zijn emoties onderdeel van ons kennissysteem. Als emoties beschadigd zijn, werkt ook onze ratio niet meer naar behoren.

Spoken zien.

Daniel T. Gilbert onderzocht in een klassiek geworden studie hoe we berichten beoordelen op hun betrouwbaarheid. Gilbert beschreef het probleem terecht in filosofische termen:

Kunnen mensen iets begrijpen zonder het te geloven? Descartes meende dat het kan en moet, terwijl Spinoza meende dat het moet maar niet kan. Drie experimenten ondersteunen de hypothese dat het begrijpen een initieel geloof in het begrepene inhoudt.

In de studie werd aan studenten een tekstje voorgelegd, met de vraag of ze de inhoud geloofden of niet. Wanneer ze de tijd kregen, vormden ze zich een correct oordeel, maar wanneer de test onmiddellijk na het lezen afgebroken werd, was het aantal proefpersonen dat op het eerste gezicht geloofde wat er stond geschreven, zelfs al was het fout, veel hoger. Spinoza had het blijkbaar juist voor: we kunnen niet anders dan wat we horen of zien in eerste instantie, passief, voor waar te houden. Eerst daarna begint het aktieve overdenken en twijfelen. Als iemand je iets zeer onwaarschijnlijks zou zeggen, bijvoorbeeld "er staat een moordenaar met een mes achter je", dan moet je eerst die gedachte opnemen zoals ze is. Denk maar aan de schok en het klamme zweet. Onmiddellijk daarna komt je "realiteitszin" in actie om te onderzoeken of de bewering (on)mogelijk (on)waar kan zijn.

Dit is een verrassende vaststelling, maar nader bezien ook een redelijke. We stammen tenslotte af van dieren die doorgaans niet veel tijd (en hersenen) hadden om na te denken. De snelste reactie was doorgaans de beste.

Het voordeel van de twijfel.

Asp, Tranel en anderen toonden het verband aan tussen de bevindingen van Damasio en de bevindingen van Gilbert. Om te onderzoeken of beschadiging van het vmPFC-hersengebied ook de kritische zin aantast, werden aan patiënten met dergelijke aandoening ongeloofwaardige en misleidende advertenties voorgelegd. Ter vergelijking werden dezelfde advertenties voorgelegd aan patiënten met andere hersenschade én aan gezonde mensen. Het bleek dat vmPFC-patiënten merkelijk lichtgeloviger waren dan de anderen.

De studie bevestigde dat onze voorstellingen door de hersenen kunnen aangemerkt worden als onzeker. Deze twijfelmerktekens of "false tags" hebben geleid tot een "False Tag Theory" (FTT) die, menen de onderzoekers, de executieve functies van de hersenen overzichtelijker en begrijpelijker kan maken.

Dit blog handelt over twijfel aan berichten, maar er lijkt me niet onredelijk om aan te nemen dat het kiezen van een bericht niet veel verschilt van het kiezen van een handelwijs. Er lijkt een opvallende overeenkomst te bestaan tussen scepsis voor een bewering, en Libet's veto voor een handeling.




Bronnen:
De Vergissing Van Descartes: Gevoel, Verstand En Het Menselijk Brein - Antonio R. Damasio
You Can't Not Believe Everything You Read - Daniel T. Gilbert a/o
You Can't Not Believe Everything You Read - review Psyblog
A neuropsychological test of belief and doubt - Asp, Tranel a/o
Benefit of the doubt - Asp, Tranel a/o
Voor de hersenfysiologie zie wiki.



Tags: bewustzijn, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief