hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Utilitarisme voor wilde dieren

20 januari 2014


tafeltennis

V

ia de blog van Stijn Breurs ontdekte ik onlangs een website met Essays on Reducing Suffering. In een van deze essays wordt een utilitaristische visie op het lijden van wilde dieren uitgewerkt. Hierin stelt Brian Tomasik dat het lijden in de vrije (of wilde?) natuur veel groter is dan in onze bio-industrie. Het blijft voor mij onduidelijk of de auteur ook de bio-industrie afkeurt. Utilitaristische redeneringen zouden de bio-industrie ter hulp kunnen komen, als deze laatste een diervriendelijk imago zou kunnen opbouwen in contrast met het dierleven in de natuur. Zo is de berichtgeving over kweken van vlees in vitro (ik noem het graag het cultiveren en consumeren van goedaardige gezwellen) een opsteker voor de bio-industrie, omdat het het dierenleed zou verminderen.

§

De toepassing van het utilitarisme op het dierenleven in het wild is in elk geval een interessante oefening, omdat ze de onhoudbaarheid van het utilitarisme aantoont. Maar eerst nog even wat utilitarisme in de context van dit blog betekent:

  • Utilitarisme is niet enkel kijken naar het "nut" van een daad, want elke ethiek houdt rekening met gevolgen op een of andere wijze.
  • Bijzonder aan utilitarisme is dat het een rekensom maakt, en meent dat nadelen geslikt moeten worden als de voordelen er tegen opwegen.
  • Utilitarisme moet evenveel gewicht toekennen aan niet handelen als aan handelen, om de gevolgen van beide te vergelijken.
  • Utilitarisme is (voor wat betreft deze essentiële kenmerken) niet verschillend van consequentialisme of teleologische ethiek.

Laat me om dit te onderstrepen nog even terugkeren naar twee eerder genoemde gedachte-experimenten. Het eerste is de vraag, of je de dikke man naast je op een tramspoor moet duwen om vier spoorwerkers verderop te redden. Het tweede is de vraag of een chirurg een gezonde bezoeker uit de wachtzaal mag pikken om met diens organen vier patiënten te redden. Ik verdedig het standpunt, vanuit een plichtenethiek of deontologie (en in tegenstelling tot de utilitaristische ethiek) dat men in geen van beide gevallen iemand mag doden, zelfs als dat is om meer levens te redden.

Merk op dat in het geval van de tramsporen heel wat mensen twijfelen, terwijl vrijwel niemand goedkeurt dat de chirurg een gezond persoon zou opofferen. Wat is het verschil? In het eerste verhaal gaat het om de persoon náást je maar in het tweede verhaal gaat het om een toevallig persoon, en die persoon zou jijzelf kunnen zijn.

Deze denkoefeningen illustreren dat we de utilitaristische ethiek moeten verwerpen in het voordeel van een contract-ethiek, die ons beschermt tegen toevallige "ingevingen" van onze naaste medemensen.

Het stuk over het lijden van wilde dieren is een verdere interessante denkoefening over utilitarisme. Want aangezien een utilitarist in de eerste plaats uitsluitsel moet geven tussen handelen of niet handelen, waarbij hij zich in beide gevallen verantwoordelijk acht voor alle gevolgen, is er feitelijk niets in zijn wereld wat aan hem voorbijgaat. Hij moet zich met elke situatie inlaten waar handelen kan. Dat is voor de hedendaagse mens minstens de hele aarde. Aangezien we invloed kunnen hebben op het lijden van wilde dieren in het Amazonewoud, moet de utilitarist een onvermijdelijke keuze maken over wat (niet) te doen met het lijden van wilde dieren in het Amazonewoud. Enzoverder. Niet ingrijpen ontslaat utilitaristen niet van hun verantwoordelijkheid, want wat zich afspeelt is evenzeer een gevolg van hun keuze. Dezelfde redenering maakt de utilitarist als het bijvoorbeeld om een oorlog voor mensenrechten gaat.

Maar hoe weet een utilitarist wat minder lijden dan genot voortbrengt? Een van de belangrijkste argumenten tegen utilitarisme, lijkt me, is onze onwetendheid hierover. Die onwetendheid is niet iets waar we in de "nabije" toekomst wel zullen uitraken: de toekomst van om het even welke levende geschiedenis, en daarom het totaal aan genot en lijden dat het lange termijn gevolg is van ingrijpen, zijn principieel onberekenbaar.

Tomasik schrijft:

Ikzelf geloof dat de meeste dieren (behalve die langer dan ongeveer drie jaar leven) levens hebben die het niet waard zijn geleefd te worden, want ik zou verschillende jaren van mijn leven willen inruilen om de pijn van de doorsnee dood te vermijden.
en:
...bijna al het verwachte geluk en lijden in de natuur is afkomstig van kleine dieren (kleine vissen en insecten). De volwassenen van deze soorten leven slechts enkele jaren, soms weken of maanden, waardoor het nog moeilijker wordt om in deze gevallen geluk te laten opwegen tegen de pijn van de dood. Bovendien sterven bijna alle borelingen van deze soorten enkele uren of dagen nadat ze geboren zijn...

Tomasik rekent - toevallig alweer - op de toekomstige neuropsychologie, nanotechnologie enzovoort om het probleem te klaren. Maar weten we wel of er echt een probleem is, en of wij er iets aan moeten doen? De utilitarist zegt van wel, en dreigt zo een milieucatastrofe te veroorzaken in de lijn van talrijke eerdere humane en ecologische catastrofes waarbij hele continenten ten onder gingen aan onze "goede bedoelingen". De deontoloog heeft een aantal plichten vastgelegd en heeft geen reden daarbuiten te treden. Vergelijk met andere, veelal Oosterse ethische systemen, die niet ingrijpen als een deugd op zich beschouwen. ik denk aan het Indische ahimsa, of de wei wu wei van Lao-Tse.

We weten niet eens hoe pijn werkt, zeker niet in zenuwstelsels die erg verschillen van de onze. Als dieren met een beperkt zenuwstelsel al iets ervaren dat vergelijkbaar is met de pijn van zoogdieren, is dat zeer waarschijnlijk niet veel meer dan een onaangename prikkel om een andere kant op te bewegen, waarvan we mogen aannemen dat daar evenveel verlokkende prikkels tegenover staan. Typisch voor mensen en misschien enkele verwante soorten is de vloek van de doodsangst, die we heel ons leven meedragen en slechts tijdelijk naar de achtergrond kunnen verdringen. De meeste kleine dieren - dat zijn de dieren waar Tomasik het meest om bezorgd is - kennen geen doodsangst omdat ze geen voorstelling hebben van wat sterven is. Hun levenseinde dragen ze niet hun hele leven mee zoals wij: het is een kort ogenblik zonder gevolg - in de meest letterlijke betekenis van het woord.




Bronnen:
The Importance of Wild-Animal Suffering - Brian Tomasik
Blog van veganist Stijn Breurs



Tags: bewustzijn, ethiek, evolutie, pacifisme, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief