hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Daniel Dennett tegen Sam Harris

28 januari 2014


Dennett en Harris

D

aniel Dennett en Sam Harris worden beide tot de beruchte "nieuwe atheïsten" gerekend, maar dat betekent niet dat ze het eens zijn over de vrije wil. Harris beweert dat de vrije wil een illusie is (een algemene opvatting in de popwetenschap) en Dennett stelt, zoals misschien 88% van de academische filosofen (het aantal dat sterk determinisme afwijst) dat we wel degelijk bewuste keuzes kunnen maken.

§

Dennett heeft nu een grondige analyse geschreven van wat er zoal mis is in Harris' boek "Free Will" en ik geef hieronder graag zijn voornaamste bezwaren weer. Die, terzijde, voor het grootste gedeelte overeenkomen met mijn kritiek - ik kan dus alleen maar tevreden zijn. Harris heeft het artikel van Dennett onmiddellijk op zijn blog geplaatst. Beter slechte reclame dan geen reclame, zal hij gedacht hebben.

Het is voor Dennetts doen een erg heldere tekst geworden, 21 bladzijden lang, of bijna één derde van het boek van Harris. Ondanks de turven die Dennett heeft geproduceerd over bewustzijn en vrije wil, lijken zijn trouwe lezers het nooit eens te kunnen worden over wat hij juist bedoelt. Deze tekst is dus erg welkom. De eerste ruime bladzijde is besteed aan het uitwisselen van de gewone academische beleefdheden: Harris heeft het allemaal mooi en helder helder opgeschreven in "Free Will":

...waardevol als een compacte en overtuigende uitdrukking van een mening die vandaag wijd verspreid is onder befaamde wetenschappers. Het is ook, zoals ik zal aantonen, een werkelijk museum van vergissingen, geen ervan nieuw en alle verleidelijk - aantrekkelijk genoeg om briljante denkers die van het denken over de vrije wil geen beroep hebben gemaakt, in slaap te wiegen. [...] Ik bedoel het niet neerbuigend als ik zeg dat dit museum van vergissingen waardevol is; ik ben Harris dankbaar om zo frank en helder te zeggen wat minder luidruchtige wetenschappers al de hele tijd dachten maar voor zichzelf hielden. Ik heb altijd gedacht dat velen die deze harde deterministische standpunten beleden dezelfde vergissingen maakten, maar men mag geen woorden in iemands mond leggen. Harris heeft ons een grote dienst bewezen door deze punten duidelijk te stellen, en het koor van instemming van wetenschappers bevestigt ruimschoots dat deze vergissingen al lang bestaan. [...] Vergissingen rechtzetten is gewoonlijk het werk van vele handen, en Harris heeft een belangrijke bijdrage geleverd.

Dennett meent dat Harris compatibilisme (de opvatting dat vrije wil mogelijk is in een wereld waar gebeurtenissen vastliggen door fysische oorzaken en gevolgen) veel te oppervlakkig behandelt. Dennett steigert als Harris compatibilisme botweg een soort stomme "theologie" noemt zonder verdere argumenten of toelichting. Harris blijft verder razen tegen "the popular notion of free will", zonder te verklaren wat die dan is, en hoe hij dat heeft vastgesteld.

Zelfs als toeval zou bestaan onder de wet van oorzaak en gevolg, zouden we wat gebeurt niet aan onze vrije wil kunnen toeschrijven, beweert Harris. Dennett stelt daartegenover dat hij reeds in 1978 beschreef hoe toeval de vrije wil ter hulp komt:

Hersenen zijn zeer waarschijnlijk ontworpen door natuurlijke selectie om toevallige wijzigingen in de omgeving te verwerken zonder er ernstig door misleid te worden, net zoals computers. Maar dat betekent dat toeval niet de doodsteek hoeft te zijn voor rationaliteit, voor de beheersbaarheid en het geven van betekenis door je controlesysteem. Je brein zou toeval zelfs kunnen uitbuiten op tal van manieren om haar heuristisch zoeken naar goede oplossingen van problemen te verbeteren.

Dennett wijst ook op de denkfout waar Harris stelt dat een moordenaar en verkrachter geen andere keuze heeft onder precies dezelfde omstandigheden, inbegrepen de omstandigheden in zijn brein. Als we ons willen afvragen of iemand vrije wil bezit, zegt Dennett, onderzoeken we een soort van bekwaamheid, en je kan geen bekwaamheid onderzoeken door dezelfde omstandigheden terug te roepen. De werkelijkheid is geen tape die teruggespoeld kan worden. Stel, zegt Dennett, dat ik met mijn wagen rijdt aan 60 km per uur, en iemand vraagt of ik onder dezelfde omstandigheden ook 80 kilometer per uur zou kunnen rijden. Ja, dat kan, maar niet onder precies dezelfde omstandigheden. ik zou mijn gaspedaal bijvoorbeeld wat verder moeten indrukken. Een klein verschil, maar wel het verschil waar het om gaat. "Identieke omstandigheden" is dus een waardeloos concept in een debat over vrije wil.

Een volgende kritiek geeft Dennett als Harris schrijft: "het is verstandig mensen verantwoordelijk te houden voor hun acties als daardoor hun gedrag beïnvloed kan worden in het voordeel van de samenleving. Maar dat betekent niet dat we ons moeten laten vangen aan de illusie van de vrije wil." Dennett repliceert:

Harris zou de ongerijmdheden in deze passage ernstiger moeten nemen. Het is goed mensen verantwoordelijk te houden, zegt hij, zelfs als ze niet verantwoordelijk zijn, niet echt. Maar we houden niet iedereen verantwoordelijk; zoals hij zegt verontschuldigen we hen die niet op onze eisen ingaan, of die niet veranderbaar zijn. Dat is een belangrijk verschil, en het steunt op verschillende bekwaamheden die mensen hebben.

Dennett:

Harris zegt dat we onszelf niet "precies" kunnen veranderen, maar dat we anderen wel kunnen beïnvloeden (en dus veranderen), en zij kunnen ons veranderen. Maar waarom zouden we dan niet de hulp van anderen kunnen inroepen om onszelf te veranderen? Waarom, wat dat betreft, kunnen we niet met onszelf doen wat we kunnen doen met anderen, onszelf de les lezen, met onszelf overleggen? Het werkt, niet altijd, maar genoeg om het te proberen. En bovendien: als we anderen beïnvloeden en hen daarmee slecht doen, bijvoorbeeld door racistische of gewelddadige neigingen te versterken, of hen aan te zetten tot bedrog, kunnen we sociaal verantwoordelijk gehouden worden voor hun daden [...]Geen compatibilist heeft ooit beweerd (voor zover ik weet) dat onze vrije wil absoluut en zonder problemen is. Er is, in tegendeel, een uitgebreide en fascinerende literatuur over het belang van verschillende welbekende manieren om met onze zwakheden, waaraan we allemaal lijden, om te gaan. Als een verlangen het haalt is dit meestal niet totaal onverklaarbaar, maar eerder het gevolg van inspanningen van zelfmanipulatie en zelfeducatie, steunend op empirisch zelfonderzoek [...] Deze praktijk doet zich onweerlegbaar voor, en werkt onweerlegbaar tot op zekere hoogte. We kunnen onze zelfcontrole verbeteren, en dat is een moreel belangrijk feit over de bekwaamheden van normale volwassenen....

Dennett:

De gedachte dat bestraffen uiteindelijk niet gerechtvaardigd kan worden en opgeheven mag worden omdat niemand ooit verantwoordelijk is, omdat niemand "echte" vrije wil heeft is niet alleen niet ondersteund door wetenschappelijke of filosofische argumenten; ze is blind voor de kille lessen uit het recente verleden. Willen we alle wetsovertreders medicaliseren, met onbeperkte hoeveelheden "asielen" en "terapieën"? [...] Deze discussie van bestraffing versus medicalisering kan niet ter zake lijken bij het boek van Harris, en een oneerlijke kritiek aangezien hij het er zelf niet over heeft [...] maar dat is zijn probleem. Hij houdt vol dat we sommige mensen kunnen en moeten verantwoordelijk houden, maar laat na te zeggen wat dat inhoudt.




Bronnen:
Reflections on Free Will - Daniel C. Dennett



Tags: bewustzijn, ethiek, evolutie, samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief