hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Ecologie en altruisme (Stijn Bruers)

29 januari 2014


deja vu

W

e zijn de aarde aan het vernielen door overbevolking, door industriële schraapzucht en door de bijpassende ideologische, pseudowetenschappelijke verheerlijking van egoïsme en immobilisme. En het meest krankzinnige is nog dat, terwijl ons verzekerd wordt dat we reddeloos onvrij zijn, de vrije keuzes van industriële leiders en hun wetenschappelijke onderzoekers verheerlijkt worden en overladen met soldij van barbaarse omvang, niet om wat ze aanrichtten, maar omdat ze doorstonden wat ze aanrichtten. "Politiek incorrect" is een eretitel geworden, "impopulaire maatregelen" een erezaak, en corruptie heet voortaan daadkracht.

§

Elke alfabeet laat zich wijsmaken dat we het hoogtij van de rede beleven, maar sceptische denkers, eenzaam en moedeloos, zien het schip zinken terwijl opgewekte muziek en lofzangen weerklinken op elk dek en tussendek. Er wordt gejuicht voor kerncentrales die delen van de wereld onbewoonbaar maken, voor hallucinante massamoordapparaten, voor de heimelijke medicalisering van de samenleving, voor de plundering van eeuwige wouden, voor de verslaving van bevolkingen, voor de chemische manipulatie van het leven.

Die totale verdwazing zal ons zuur opbreken.

Het is dus moeilijk geen waardering te voelen voor mensen als Stijn Bruers en Floris van den Berg, die trachten een radicale ethiek te ontwikkelen steunend op geweldloosheid, rechtvaardigheid, waarheid en het goede.

Discussies over ethische kwesties zijn een essentieel onderdeel van elke moderne democratie. Bruers heeft dan ook het volste recht een ethische theorie uit te werken en te verdedigen. In wat volgt wil ik dat recht niet bestrijden, maar wel de inhoud analyseren. De ethische theorie van Stijn Bruers kan je best nalezen op zijn blog, maar hier alvast, met excuses voor het vereenvoudigen, een opsomming:

  1. regels gelden voor iedereen die ertoe bekwaam is;
  2. men dient te streven naar het welzijn van alle voelende wezens;
  3. voelende wezens mogen nergens voor gebruikt worden;
  4. uitzondering voor natuurlijk gedrag als dat van roofdieren ;
  5. gematigde uitzondering voor partijdigheid en persoonlijke relaties.

Het moeilijkste (en onoplosbare) element in deze lijst is wat "voelende" wezens zijn en wat "gebruik" juist betekent. Bruers noemt het bevoordelen van mensen tegenover andere soorten "speciësisme", maar put zijn argumenten uit analogieën met racisme en sexisme, niet op specifieke discriminatie van bepaalde species. Nochtans, als men erkent dat sommige leven voelend is, en ander niet, dan moet men ook erkennen dat voelen en lijden tal van verschillende vormen kan aannemen, naargelang de ontwikkelingsgeschiedenis: is er sprake van een episodisch geheugen, van taal, van cultuur? Het antwoord, als we het al kennen, verschilt per soort.

Zo zal een veganist vermoedelijk geen honing eten, maar in welke mate zijn bijen voelende wezens? En in hoeverre zijn mijten die parasiteren op bijen voelende wezens? Lijden bijen niet evenzeer als we de planten oogsten waar ze hun stuifmeel moesten halen? Mogen planten omgehakt worden waar vogels, vleermuizen en reeën van leven? Als we door genetische manipulatie of door het gebruik van farmaca niet-voelende varkens kunnen kweken, mogen we die dan wel gebruiken?

Het is onbegonnen werk "voelende" wezens nauwkeurig te scheiden van andere. Voelende varkens die hun jongen grootbrengen en sterven op een genadige wijze zijn beter af dan wilde zwijnen. Mensen zullen ingrijpen in de natuur zolang ze bestaan (en als ze ophouden te bestaan zal het er in de natuur niet "humaner" aan toe gaan.) Ik ben het eens met Stijn Bruers dat we op een respectvolle en omzichtige manier met ander leven moeten omgaan, en (mogelijk) lijden tot het minimum moeten beperken. Maar een ethiek die ook andere soorten dan de mens moet omvatten, zal altijd rekening moeten houden met de verschillende eigenheden van die soorten. Het is eigen aan een roofdier om grazers te doden. Dus is het eigen aan grazers gedood te worden door jagers. Mensen kunnen het lot van grazers verbeteren door hen een genadiger dood te bezorgen. In een dunbevolkte wereld die rijk is aan natuurgebieden kunnen we kudden beheren op een wijze die niet alleen een beter leven biedt dan dat in bio-industriele megastallen, maar ook een beter leven dan in de wilde natuur.

Ik ben een humanist en ben daar erg fier op. Mijn soort is de enige soort die zich kan afvragen of ze haar milieu niet aan het vernielen is, en die daar oplossingen voor kan zoeken en met de hulp van grensoverschrijdende communicatiemiddelen kan streven naar een soortwijde consensus hierover. Ze is ook de enige soort die zich het welzijn van alle soortgenoten, en zelfs van anderssoortigen kan aantrekken, en dat ook in toenemende mate doet.

Bruers tracht een "volledige, coherente" ethiek op te stellen, en ik vraag me af of we zo'n ethiek wel willen. Je kan immers een discriminerende ethiek hebben die toch volledig en coherent is. Een stap naar minder discriminatie zou dan minder volledig en incoherenter zijn, en eerst terug coherent worden als alle discriminatie de wereld uit is. Misschien moet men in een moderne democratie bescheidener kiezen voor kleinste gemene delers, en past een coherente ethiek beter in een totalitair bestel. Er is uiteraard altijd verschil tussen een ideaal en het mogelijke, maar ik verkies een ideaal dat consistent is met de realiteit boven een ideaal dat coherent totalitarisme oproept.

Radicale veganisten verontrusten door de afwezigheid van een helder beschreven methode. En dat is, als het om extremee stellingen gaat, een groter gebrek dan het lijkt. De geschiedenis leert immers dat de methodes dikwijls meer dan principes tot rampspoed leiden, en heiligen in een oogwenk in massamoordenaars kunnen veranderen.

Neem de bespreking van het boek van van den Berg op het blog van Bruers, een mooie gelegenheid om hen samen te treffen. Bruers voert Gandhi op die de Engelsen erop wees dat ze het uitgestrekte Indië niet eeuwig konden overheersen met hun kleine aantal, en vergelijkt deze uitspraak met van den Berg die zegt dat iedereen veganist moet worden omdat veganisme een morele plicht is.

Volgens Bruers zijn de uitspraken van Gandhi en van den Berg vergelijkbaar, maar dat is niet zo: de eerste doet een voorspelling, de tweede stelt een eis steunend op 'morele plicht' - en wie zijn of haar morele plicht niet nakomt is verwerpelijk in elke samenleving. Bruers laat niet na dat ook duidelijk te stellen, in bijvoorbeeld volgende zinsnede:

Het is waar dat uit de morele basiswaarden die vele vleeseters zelf hebben we logisch kunnen afleiden dat vleeseters moordenaars (of correcter: de financiële opdrachtgevers van moord) zijn, het is waar dat een uitspraak zoals ‘vlees is moord’ consistent is met morele basisoordelen die vleeseters zelf hebben, maar dat wil nog niet zeggen dat het aangewezen is om dit ook rechtstreeks tegen vleeseters te zeggen.

Welke methodes mag men op ethische gronden - volgens de 'morele basiswaarden' - gebruiken om moordenaars te stoppen? Bruers schrijft hierover:

De vraag in hoeverre we geweld mogen gebruiken om onrecht te stoppen, is moeilijk te beantwoorden. Wat we wel kunnen zeggen, is dat de intentie een grote rol speelt. Indien een beschermer probeert om gevaarlijk gedrag van een dader te stoppen, en hij gebruikt daarbij een strategie die de dader fysiek of emotioneel kan kwetsen, dan kunnen we niet zeggen dat die vorm van geweld onverantwoord was, op voorwaarde dat die beschermer een gevoel van liefde, empathie en respect heeft voor de dader. Elke actie die we ondernemen om onrecht te stoppen, zou gepaard moeten gaan met dergelijk gevoel van mededogen voor de dader.

Zonder Stijn Bruers te willen beschuldigen - ik ben overtuigd van zijn eerbare motieven - meen ik hem er toch op te mogen wijzen dat deze paragraaf associaties oproept met de godvruchtige inkleding van middeleeuwse wandaden.




Bronnen:
Stijn Bruers, one world activist
De vrolijke veganist; Ethiek in een veranderende wereld - Floris van den Berg.



Tags: bewustzijn, ethiek, evolutie, pacifisme, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief