hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De overgave van Sam Harris

13 februari 2014


S

am Harris voelt zich erg onheus behandeld door Daniel Dennett. Maar daarover sputterend werpt hij wel stilletjes de handdoek in de ring over de vrije wil. De echte vrije wil waar filosofen het over hebben, namelijk onze bekwaamheid keuzes te maken, heeft hij nooit willen bestrijden, zo lijkt het nu. Harris doelde de hele tijd op een foute volksopvatting van de vrije wil, de opvatting van domme Average Joe. Dat was dus wat Harris bedoelde met "de illusie [van Average Joe] die een illusie is". Nu maar hopen dat het geen illusie van Harris is dat Average Joe de illusie koestert die Sam Harris hem toeschrijft, want ander spreken we over de "de illusie [van Joe] die een illusie is [van Sam] die een illusie is."


§

De outing van Harris bevindt zich ergens in het midden van zijn antwoord aan Dennett:

We zijn het er ook over eens dat onze huidige ideeën en daden beïnvloeden hoe we denken en handelen in de toekomst. We erkennen allebei dat mensen kunnen veranderen, vaardigheden kunnen leren, en beter toegerust kunnen worden om te bekomen wat ze willen van het leven. We weten dat er een verschil is tussen een moreel gezond persoon en een psychopaat, zoals er ook een verschil is tussen iemand die gemotiveerd en gedisciplineerd is, en daardoor zijn doelen kan bereiken, en iemand die lijdt aan ernstige apathie of een zwakke wil. We begrijpen beide dat plannen en nadenken het menselijk gedrag op talloze manieren richting geven, en dat de gave om planmatig te handelen en ontvankelijk te zijn voor redenen deel uitmaakt van wat ons tot mens maakt.

Lezers die niet moe worden van dit debat kunnen deze uitspraken nog eens vergelijken met wat Harris eerder schreef over het onderwerp. Misschien hebben we hem met zijn allen wel fout begrepen. Ik denk alleszins dat zijn boekje "Free Will" het nooit tot internationale bestseller had gebracht met deze stelling als leidende gedachte.

Wat is feitelijk het verschil tussen dit credo en de foute opvatting van Average Joe? De naïeve volksopvatting, zegt Harris, is dat men "could have done otherwise": dat men wat anders had kunnen doen. Nu zal iedereen - zelfs de domme volksmens die Harris opvoert - het er wel over eens zijn, dat als men eenmaal zus of zo heeft gehandeld, het niet meer mogelijk is wat anders gedaan te hebben. Maar is het werkelijk naïef te denken dat men wat anders had kunnen doen vóór de daad bij het woord - of de gedachte - gevoegd was? Aangezien ook Harris nu van mening is, dat onze ideeën beïnvloeden hoe we handelen, en die ideeën ook weer kunnen verschillen, moet ook hij nu toch zelf het "naïeve" standpunt bijtreden dat "we could have done otherwise".

Ik weet wel dat we hier weer met een oneindige regressie terug kunnen redeneren naar de Big Bang om te besluiten dat alles al lang vast lag, maar laat ik dit keer eens niet over de onzinnigheid daarvan uitweiden (ik heb dat al meer dan voldoende gedaan) maar over de vraag, of zo'n bedenking ook maar ergens toe dient of enig verschil maakt in de werkelijke wereld. Als ik een keuze maak tussen twee mogelijkheden, is het totaal irrelevant, nutteloos en zelfs oervervelende betweterij een discussie te beginnen over al de voorgaande causale verbanden, zelfs als we daar wél wat zinnigs over zouden kunnen zeggen. Maar ook op het gebied van determinisme capituleert Harris, zij het verscholen in zijn derde voetnoot: "De waarheid is dat ik agnostisch ben over de vraag of determinisme altijd waar is (al moet het bij benadering waar zijn, voor wat menselijke wezens betreft.)"

Dit lijkt me een passend slotakkoord.




Bronnen:
The Marionette’s Lament - A Response to Daniel Dennett



Tags: bewustzijn, ethiek, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief