hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Dualisme

24 februari 2014


dualism magritte

H

et dualisme waar ik het hier over heb is de opvatting dat een mens uit twee delen bestaat: de onstoffelijke ziel en het stoffelijk lichaam. De moderne wetenschap heeft het dualisme verlaten, maar het heeft het denken van onze voorouders eeuwenlang gedomineerd en onze taal is er van doordrongen. Daardoor is het vandaag niet zo makkelijk te denken zonder in dualisme te vervallen, ook niet voor iemand die het dualisme formeel heeft afgezworen.

§

Een veel voorkomende denkfout die het gevolg is van ons dualistisch verleden is dat bij het afzweren van een onstoffelijke ziel men meteen ook alle mogelijkheden afzweert die voordien (logischerwijze ten onrechte) aan de ziel werden toegeschreven. Dit is wat Dennett "greedy reductionism" noemt, en ook bekend staat als "eliminatief materialisme".

Een voorbeeld - maar niet meer dan dat - zou kunnen zijn dat we gaan geloven dat mensen niet kunnen denken, want we hebben altijd gehoord dat het de ziel is die denkt, en de ziel bestaat niet. Zo kunnen we allerlei menselijke mogelijkheden, waarvan we getuige zijn en die vroeger aan de ziel toegeschreven werden, nu illusies gaan noemen. Maar we gedragen ons over het algemeen nog steeds hetzelfde als toen we meenden een ziel te hebben, dus we moeten gewoon nieuwe verklaringen zoeken voor dit gedrag, bijvoorbeeld in de werking van de hersencellen, en desnoods toegeven dat we bepaalde verschijnselen nog niet kunnen verklaren. Anders is het gesteld met die eigenschappen aan de ziel toegedicht waarvan we nooit de werking gezien hebben. Zulke eigenschappen kunnen we gewoon afwijzen, zonder dat we ze illusies hoeven te noemen. Een voorbeeld hiervan is het voortbestaan van onze geest na de dood.

Een andere vergissing die we aan ons dualistische verleden moeten wijten is over "het bewustzijn" of "de wil" te denken alsof het een vervanger is voor de ziel. Daarbij wordt een hiƫrarchie toegekend aan hersenprocessen, alsof bewustzijn er boven staat, of alsof de wil eraan voorafgaat. Ook deze denkfouten hebben geleid tot geschriften die "het bewustzijn" een illusie noemen (Dennett lijkt dat soms te suggereren).

Ons zenuwstelsel is een complex systeem, waarbij soms een centrale controle vereist is. Denk bijvoorbeeld deelnemers aan een debat of aan een voetbalmatch. Routines, analyses, signalen en handelingen volgen elkaar snel op, en de hele persoon speelt zijn rol, niet een deel van het brein.

Een materialist als ik vind het vanzelfsprekend dat het bewustzijn voortgebracht wordt door onze fysische hersenen - door wat anders? - en er dus hersenactiviteit is op weg naar dit bewustzijn. Dualisten, inbegrepen dualisten die zich geen dualist wanen, lopen echter aan tegen het probleem dat ik hierboven schetste: als denken het terrein is van dit soort bewustzijn, ervaren ze het vanzelfsprekende als een ongerijmdheid. Volgens dit dualisme zit er een wezen genaamd "het onbewuste" binnen in onze hersenen, dat een ander wezen genaamd "bewustzijn" moet laten weten wat er beslist is.

In werkelijkheid bestaat ons brein uit geĆÆntegreerde routines. Als we schrijven of autorijden gebruiken de hersenen een aantal bewust ingestudeerde routines. Wanneer eenvoudige keuzes gemaakt worden, is het niet nodig dat het hele systeem in staat van paraatheid gaat. We veranderen bijvoorbeeld van versnelling of plaatsen een hoofdletter aan het begin van een zin schijnbaar "zonder er bij na te denken". Toch zijn dit echte beslissingen, keuzes die we maken. Wanneer echter een beslissing moet genomen worden die met meer factoren rekening moet houden, bijvoorbeeld of we een kortere weg zullen nemen of wanneer we de spelling van een woord moeten opzoeken, vergen we onvermijdelijk meer van ons brein. Die toestand van meer bewustzijn (of awareness) is erg kostelijk, en wordt vermoedelijk daarom systematisch verminderd waar mogelijk.

Zie hier voor meer blogs over bewustzijn.




Tags: bewustzijn

Zie ook het archief