hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Vanwaar het kwaad?

3 maart 2014


Stanley Milgram

I

n 1961 stond Eichmann terecht in Jeruzalem voor zijn aandeel in de Holocaust. Hannah Arendt, die het proces bijwoonde voor The New Yorker, was verbaasd en geschokt doordat Adolf Eichmann, die verantwoordelijk was voor miljoenen doden, een zo gewone, doordeweekse indruk maakte. Ze noemde haar verslag "A Report on the Banality of Evil" (verslag over de banaliteit van het kwaad) en haalde zich er de woede van Joden en anderen mee op de hals. Voor velen was Eichmann een monster en een Duitser, en die combinatie moest voldoende zijn als verklaring.

§

Experimenten over gehoorzaamheid aan autoriteiten.

In het jaar waarin het verslag van Arendt gepubliceerd werd, begon psycholoog Stanley Milgram te onderzoeken in hoeverre omstandigheden iemands gedrag kunnen veranderen. De experimenten die hij uitvoerde aan de universiteit van Yale toonden aan dat je niet eens een monster hoeft te zijn om medemensen ernstig schade toe te brengen : alles wat nodig is, is slaafse gehoorzaamheid. Het kwaad is inderdaad banaal - althans, dat wordt het onder zekere omstandigheden.

Milgram plaatste mannelijke proefpersonen voor een schakelbord dat toeliet elektrische schokken toe te dienen aan een slachtoffer in een andere kamer. De schokken konden stapsgewijs opgedreven worden van 15 tot 450 volt. Het slachtoffer kreeg deze schokken niet echt toegediend, maar slaakte gepaste kreten van pijn die hoorbaar waren voor de proefpersoon. De proefpersoon werd verteld dat hij deelnam aan een onderzoek naar de werking van het geheugen, waarbij de leerling woorden diende te onthouden. Bij elke fout antwoord moest die een hogere stroomstoot toegediend krijgen. Bij aarzeling of protest werd door een man in witte jas aangedrongen verder te gaan.

De resultaten waren onthutsend. In het experiment gingen alle 40 deelnemers tot 300 volt, 14 stopten tussen 300 en 375 volt, en 26 - 65% - gingen door tot 450 volt. Sommige deelnemers trilden, zweetten, vloekten, huilden. 14 toonden een zenuwlach maar verklaarden achteraf geen plezier beleefd te hebben. De meesten zuchtten van opluchting toen het experiment voorbij was. Ondanks de aanzienlijke nood die de meesten ervoeren, waarbij dikwijls geredetwist werd met de man in de witte jas, hadden ze het gevoel dat ze niet anders konden dan te gehoorzamen.

Het experiment van Milgram werd tientallen malen herhaald in allerlei varianten, steeds met dezelfde resultaten, ook wanneer zich vrouwen onder de deelnemers bevonden. Slechts twee experimenten weken merkelijk af, en wil ik daarom apart vermelden.

Het eerste van deze twee werd geleid door Charles Sheridan en Richard King in 1972. Ze wilden onderzoeken of de deelnemers aan het Milgramexperiment niet ergens vermoedden dat hun slachtoffers een toneeltje opvoerden. De enige manier om dit te weten was te werken met een echt slachtoffer. Sheridan en King kozen voor een schattige hondenpuppy dat moest leren te reageren op het flikkeren van een lamp. Het beestje kreeg dezelfde stroomstoten, maar nu was het rondspringen en kermen zo echt als maar kon. De 26 deelnemers waren ontzet, twijfelden, hyperventileerden, zwaaiden met hun handen om de puppy tot de juiste reactie te bewegen om maar geen stroomstoot te hoeven geven. Sommigen huilden. Toch gingen 20 van hen, waaronder 13 vrouwen, door tot het maximum. De 6 die afhaakten waren allemaal mannen.

Het andere uitzonderlijke experiment vond plaats in Autralië in 1974, en werd geleid door Wesley Kilham en Leon Mann. In hun proeven gingen slechts 28% van de proefpersonen tot het uiterste (tegen 65% bij de andere experimenten) en de mannelijke proefpersonen bleken met 40% veel gehoorzamer dan de vrouwen met 16%.

Mogelijke conclusies

Het lijdt geen twijfel dat Stanley Milgram heeft aangetoond dat sommige mensen onder sociale druk in staat zijn tot gruweldaden. Milgram zelf zei in een interview op CBS:

Ik zou zeggen, op basis van wat we geobserveerd hebben bij duizend proefpersonen, en met de intuïtie gevormd door deze experimenten, dat als een systeem van dodenkampen zoals die bestonden in nazi-Duitsland zouden opgezet worden in de VS, het niet moeilijk zou zijn voldoende personeel te vinden in elke doorsnee Amerikaanse stad.

Er is echter een groot verschil tussen deze werkelijk beangstigende conclusie, en het botte geschreeuw in de sensatiepers dat we allemaal beulen zijn die slechts een duwtje nodig hebben om onze "ware aard" te tonen. Een schooolvoorbeeld is de documentaire “Milgram Once More: How Evil Are You?" uitgezonden door Discovery Channel met Halloween(!) 2011. De documentaire begint met horror filmmaker Eli Roth die vraagt

Wat als iedereen - jij, ik, je buren - het kwaad in zich heeft? Wat als ieder van ons, onder de juiste omstandigheden, de mogelijkheid in zich heeft om de meest gruwelijke daden te begaan?

Zulke onzin is niet vrijblijvend: ze kan begrepen worden als een vergunning om zulke daden te stellen en je achteraf wit te wassen met "de omstandigheden". Roth gaat zelfs onder een hersenscanner "om zijn DNA te testen" (sic) vermoedelijk om alweer het "agressie-gen" te vinden.

Milgram noch enig ander onderzoeker heeft beweerd, laat staan aangetoond, dat we allemaal potentiële monsters zijn. De experimenten laten zo'n conclusie ook niet toe. Ze tonen alleen aan dat bepaalde mensen onder bepaalde omstandigheden tot gruweldaden in staat zijn. Maar is de werkelijkheid op dat punt al niet ontnuchterend genoeg? Ik denk dat het grootste belang van de Milgramexperimenten was aan te tonen, dat het kwaad niet enkel bij Duitsers voorkomt. Dat was namelijk iets wat na de val van Hitler nogal eens beweerd werd, laatst nog in 1996 door Daniel Jonah Goldhagen in zijn bestseller Hitlers Gewillige Beulen. Het Milgramparadigma is dat wat in Duitsland gebeurde, in elk land kan voorvallen als de omstandigheden er naar zijn. Dat is al verontrustend genoeg, zonder dat we halloween-maskers en deterministische ketchup moeten bovenhalen.

In Milgrams experimenten gingen 65% van de deelnemers tot het uiterste. Toch is de intuïtie van Milgram voorzichtiger. Hij spreekt over "voldoende om dodenkampen te bemannen", wat toch wat minder is. Psychologen en psychiaters hadden voorspeld dat niet meer dan 4% tot 300 volt zouden gaan, en slechts één psychopaat op 1000 de schakelaar zou indrukken voor de hoogste spanning. Deze schatting van 4% is vermoedelijk te laag, maar er zijn tal van redenen geopperd waarom de experimenten te hoge cijfers zouden kunnen geven. Er is de autoriteit van de leider van de geleerde psychologen en van de Yale universiteit, waarvan men zou kunnen verwachten dat ze geen proefpersonen in echt gevaar zullen brengen. Aan de deelnemers werd op voorhand trouwens verzekerd dat hun slachtoffer geen blijvende schade zou oplopen. Wanneer anders werd gesuggereerd tijdens het experiment, was dat dus niet erg geloofwaardig. Bovendien leed het geen twijfel dat zijzelf en hun slachtoffer ten allen tijde vrijwillig uit het experiment konden stappen, wat eveneens suggereerde dat mogelijke pijn binnen door het slachtoffer bepaalde grenzen bleef.

Het sterkste argument dat de proefpersonen hun (onbewuste) twijfel hadden aan de echtheid van de test, is dat bij herhaling van het experiment met proefpersonen die over de vorige experimenten gehoord hadden, de verhouding aan opgevers niet merkelijk veranderde. Hoewel geïntimideerd door de man met de witte jas en door de reacties van de slachtoffers, bleef er een minimaal besef dat wat gebeurde in het prestigieuze Yale enkel een spel kon zijn. Daarbij dient men er rekening mee te houden, dat een spelsituatie niet noodzakelijk minder emotioneel geladen is dan een werkelijk voorval. Menig kaartspeler of voetbalfanaat gaat heviger te keer tijdens de wedstrijd dan in het dagelijkse leven. Tijdens een spel worden we "meegesleept" door de uitdaging en de wedijver, terwijl remmingen minder dwingend lijken in onechte setting.

De ethiek

Een persoon kan enkel in vrijheid beslissen deel te nemen aan een experiment wanneer hij of zij weet wat het experiment werkelijk inhoudt. Het is daarom onethisch deelnemers een fout of onvolledig beeld te geven van wat zal gebeuren. Men zou kunnen tegenwerpen dat dit bezwaar vervalt als de deelnemer geen schade wordt toegebracht, maar dat is onjuist, want net het oordeel over schade komt in de eerste plaats de deelnemer toe.

Bovendien zal de menselijke deelnemer aan een experiment zich bij foute of onvolledige voorlichting steeds vragen stellen en verbanden zoeken. Die kunnen juister of fouter zijn en bewuster of onbewuster. Zo kan de onderzoeker nooit zeker weten met welke aannames de proefpersoon echt handelde. Het is dan ook geen toeval dat tot vandaag gediscussieerd wordt over welke sociale conclusies er te trekken zijn uit het gedrag van de deelnemers aan Milgramexperimenten.Het is misschien oneerbiedig tegenover de betrokkenen, maar het verhaal van Hans, een paard dat kon rekenen, is hier helemaal op zijn plaats. Na onderzoek bleek dat Hans gebruik maakte van de gelaatsuitdrukking en houding van zijn baas en van omstaanders.

Om te weten of mensen tot gruwelen in staat zijn, kan men beter naat de realiteit kijken dan naar niet al te overtuigend opgezette testsituaties. Bombardementen met op afstand bediende drones tonen een schokkende gelijkenis met de proefopstelling in Milgrams lab, alleen worden daar werkelijk honderden onschuldigen omgebracht tijdens een nogal vervelend kantoorbaantje, met veel minder emotie. Even onschuldige huisvaders leveren bewust auto's, geneesmiddelen of andere producten met dodelijke gebreken, en in Syrië poseren rebellen met afgehakte hoofden of eten de lever van hun vijanden. De VS voerde wekenlang zware bombardementen uit op onschuldige burgers in Bagdad. En is er een experiment mogelijk dat duidelijker is dan een bommenwerper die een atoombom boven een stad dropt, waarna de bemanning welgemutst huiswaarts keert? Het grote verschil met experimenten is dat alle onderzoek van de werkelijkheid partijdig zal zijn: we hebben nog steeds geen wetenschappelijke cultuur die bekwaam is politiek geladen situaties objectief te onderzoeken.

Het Stanford gevangenis experiment

Eveneens bekend van de media is het Stanford Prison Experiment. In de kelders van Stanford University werd een "gevangenis" nagebouwd. De cellen waren 1,8 op 2,75 meter groot. Een veldbed met matras, laken en hoofdkussen was het enige meubilair. Er was ook een hok voor eenzame opsluiting van 2 x 0,6 x 0,6 meter. In dit hok was geen verlichting. Met advertenties werden 24 vrijwilligers gezocht. Bij loting werd de helft voorbestemd als bewaker, de andere helft als gevangene.

De bewakers kregen een kaki uniform, een wapenstok en reflecterende zonnebrillen om oogcontact onmogelijk te maken. De gevangenen droegen een kiel met nummer aan de voor- en achterkant, rubberen sandalen, een ketting met hangslot rond een enkel en een muts gemaakt van een nylonkous. Ze mochten geen ondergoed dragen. Tijdens het experiment zouden ze nog enkel bij hun nummer genoemd worden. Terwijl de bewakers in werkten in shifts van 8 uur, bleven de gevangenen de klok rond opgesloten.

In zijn verslag aan de US-Navy, die het onderzoek financierde, schreef Dr. Philip Zimbardo, de leider van het onderzoek:

De ketting was een constante herinnering (zelfs tijdens hun slaap) aan de onderdrukkende omgeving. De muts verborg de haardracht om elk persoonlijk onderscheid te verbergen (zoals het scheren van het hoofd in sommige echte militaire gevangenissen.) De slechtzittende kielen moesten de gevangenen een naar gevoel geven in hun bewegingen; omdat ze geen ondergoed droegen, werden ze door hun kledij gedwongen ongemakkelijke houdingen te zoeken, gelijkend op die van vrouwen veeleer dan mannen - weer een onderdeel van de ontmannende werking van het gevangene zijn.

Zimbardo nam zelf rol van gevangenisdirecteur op zich. Al snel veranderden de bewakers in sadisten, en het experiment, dat twee weken zou duren, werd na zes dagen stopgezet. Het onderwerp was gesneden koek voor televisie: documentaires, fictie en zelfs een Franse spelshow - Le Jeu de la Mort - volgden elkaar op, maar brachten meer verwarring en horroramusement dan inzicht.

Zimbardo zei dat hij geschrokken was van de automatische dynamiek die leidde tot sadisme, maar getuigen zeggen dat hijzelf, als gevangenisdirecteur, de poort naar misbruik opzettelijk openzette, zoals dat ook in Abu Ghraib gebeurd was door de hogere legerleiding tot Rumsfeld. De aanwezigheid van een duistere cel voor eenzame opsluiting ter grootte van een doodskist verraadt overduidelijk dat het sadisme vooraf gepland was. Vandaag predikt Zimbardo dat we meer helden nodig hebben die in opstand durven te komen tegen foute bevelen. Hij denkt daarbij aan een vrouw die op de werkplek achtergesteld werd en aan een leerling tegen pesten, maar heeft zich nooit uitgesproken in de wikileaks-kwestie of de NSA-onthullingen, kwesties waar het om wereldwijde machtsontplooiïng, geweld en massamoord gaat, en die veel dichter bij zijn aanspraken aanleunen. Blijkbaar is Edward Snowden niet het soort held waar Zimbardo het eerste aan denkt.

Zimbardo trad later op als verdedigingsexpert van de belangrijkste sadistische folteraar in het Abu Ghraib Proces, waar de toestand verrassend leek op zijn eigen gevangenisexperiment, dat op kosten van het VS-leger was uitgevoerd. Zimbardo verklaarde dat "als kan kan aangetoond worden dat het doden het gevolg is van een overmacht binnen een machtig systeem, dan geldt dat als verminderde toerekeningsvatbaarheid, en een verlies van vrije wil of van het volle redeneervermogen." Dezelfde redenering had ook Eichmann kunnen helpen.

Naschrift

We kennen allemaal de gevleugelde woorden van Epicurus en Augustinus over het kwaad als kosmische kracht. Maar daar heb ik het opzettelijk niet over. Het Kwade kan me gestolen worden, wat mensen elkaar aandoen is de dringende kwestie waar we het over moeten hebben.




Bronnen:
Milgram's Obedience Experiment
The Man Who Shocked The World
Shock the Puppy!
The Milgram Paradigm After 35 Years: Some Things We Now Know About Obedience to Authority(Thomas Blass)
French and Raven's Five Forms of Power
How Good People Turn Evil, From Stanford to Abu Ghraib (Philip Zimbardo)
The lie of the Stanford Prison Experiment (Carlo Prescott)



Tags: actueel, bewustzijn, ethiek, pacifisme, samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief