hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Leven in metaforen (Lakoff en Johnson)

10 april 2014


metaphors we live by

M

ensen denken wel eens dat ze het zonder metaforen kunnen stellen in het dagelijkse taalgebruik en in de manier waarop we elkaar en onze wereld begrijpen. Ze zijn niet meer dan bloemrijke beeldspraak. Lakoff en Johnson zijn echter tot het besluit gekomen dat ons handelen en denken fundamenteel metaforisch is. In ons denken over het bestaan, ons bewegen, oriënteren, oorzaak en gevolg gebruiken we metaforen die zo diep verweven zijn in onze taal dat we ze niet meer opmerken. Met hun werk zeggen ze voort te bouwen op de taalfilosofie van Wittgenstein, Sapir en anderen.

§

Bij de meeste kleine dingen waar we dagelijks mee bezig zijn, handelen we min of meer automatisch langs gebaande paden. Maar deze paden zijn niet vanzelfsprekend. Een mogelijke manier om ze bloot te leggen is te kijken naar onze taal. Omdat taal steunt op hetzelfde conceptuele systeem dat we gebruiken bij ons denken en handelen, is ze een belangrijke bron van kennis. Lakoff en Johnson menen een begin te hebben gemaakt met de ontrafeling van conceptuele (of cognitieve) metaforen: de metaforen waarmee we waarnemen, overwegen en handelen.

Neem bijvoorbeeld de "discussie is oorlog"-metafoor: een standpunt is onverdedigbaar; je kan je tegenstander aanvallen en een debat winnen.... Dit is niet zomaar een wijze van spreken of enkel een taalkwestie. We kunnen een debat ook wérkelijk winnen of verliezen. Dus ook wat we doen is gestructureerd in de conceptuele metafoor: ze is letterlijk waar. Zonder de "discussie is oorlog"-metafoor zou een discussie slechts een zinloos ritueel zijn. Maar deze metafoor betekent niet dat "discussie" en "oorlog" hetzelfde zijn, zelfs niet dat "discussie" een soort "oorlog" is. De metafoor werkt net omdat discussie en oorlog tot verschillende domeinen behoren.

Een ander voorbeeld is de "tijd is geld"-metafoor: je kan je tijd verspillen of besparen; je kan iemand tijd vragen of tijd geven; je kan je tijd best aan iets nuttigs besteden; iets is de tijd niet waard....Opnieuw is het belangrijk te beseffen dat we niet over taal spreken: zo is het dat we in werkelijkheid met onze tijd handelen.

Er zijn metaforen, zoals de "tijd is een gebruiksgoed"-metafoor die kinderen van enkele jaren oud spontaan ontdekken en gebruiken, maar er ontstaan ook aanhoudend nieuwe. Liefde is een werkwoord of aan een relatie werken of problemen oplossen (als in de chemie) zijn recent ontstaan, en "tijd is geld" heeft zelf meegewerkt aan het ontstaan van de huidige westerse cultuur - een bewijs dat conceptuele metaforen niet alleen maar taal zijn.

Verwante blogs:
Het brein is geen computer
De maat van het bewustzijn
Wild Recht - De Moraal van Dieren
De Vrije Wil Bestaat Niet (Victor Lamme)
A Mind So Rare (Merlin Donald)
Bewustzijn (deel II, de minimalisten)

Metaforen vormen samen netwerken van betekenissen. Een discussie wordt enkel uitgevochten als mensen elkaar de tijd geven. De "tijd is geld"-metafoor bevat zelf een "tijd is een gebruiksgoed"-metafoor. Bovendien kunnen metaforische concepten uitgebreid worden buiten het letterlijke denken. Als ideeën objecten zijn, kunnen we ze opsmukken, ermee spelen, ze op orde brengen enzoverder. Maar conceptuele metaforen zijn letterlijk waar, literaire opsmuk is figuurlijke taal en niet het onderwerp van dit boek.

Dikwijls zijn conceptuele metaforen zo verweven met ons doen en denken, dat we ze niet meer als zodanig herkennen. Eenmaal ingeburgerd in een cultuur, en gebruikt zonder verdere bedenkingen, zijn conceptuele metaforen niet langer figuurlijk, maar letterlijk en waar. Tal van voorbeelden zijn te vinden in de befaamde "conduit"-metafoor, het eerst beschreven door M. Reddy in 1979: ideeën zijn dingen die we verpakken in woorden of onder woorden brengen en al dan niet doorgeven, en die ontvangen worden of doordringen.

Een conceptuele metafoor moet niet consistent maar wel coherent zijn. De metafoor put immers uit een bron die niet overeenstemt met het resultaat, maar eenmaal ingeburgerd is ze duidelijk, reëel en letterlijk. Neem bijvoorbeeld volgende tijd-metafoor: "ik zie vooruit naar onze ontmoeting in de volgende dagen". Hier wordt de tijd twee keer genoemd: in de eerste conceptuele metafoor (vooruit) is de tijd iets wat zich ruimtelijk voor ons bevindt, maar wat verder (volgende) is het iets wat zich ruimtelijk achter ons bevindt. Die tegenspraak is echter opgelost door weglating, en de zin vormt één duidelijk geheel.

Hier twee recente lezingen gegeven door George Lakoff in het Engels:




Bronnen:
Metaphors We Live By - George Lakoff, Mark Johnson.
on line gedeelten van Metaphors We Live By - George Lakoff, Mark Johnson
The contemporary theory of metaphor - George Lakoff
The conduit metaphor: A case of frame conflict in our language about language - Michael J. Reddy
Metaphors by type (wiki - zeer onvolledig)
Metaphor and phrasal verbs - Dr Rosamund Moon (list at website of McMillan dictionaries)
Metaphor and War: The Metaphor System Used to Justify War in the Gulf



Tags: bewustzijn, ethiek, pacifisme, wetenschap

Zie ook het archief