hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Giordano Bruno

16 april 2014


Giordano Bruno

G

iordano Bruno werd geboren in het Italiaanse Nola in 1548. Op vijftienjarige leeftijd werd hij ondergebracht in een dominikanerklooster. Daar leverde hij groeiende kritiek op de heersende scholastieke filosofie en moest de vlucht nemen.

Bruno was achtereenvolgens op de vlucht voor de katholieken, calvinisten, anglicanen en lutheranen; hij zwierf langs Italië, Frankrijk, Engeland en Duitsland. Toen Rodrigo Borgia de nieuwe paus werd leek het even of het regime verzacht zou worden, en hoopvol keerde hij terug naar Italië, waar hij gearresteerd werd door de inquisitie. In 1600 werd hij voor ketterij op de brandstapel gezet. De verslagen van zijn proces en zijn ondervragingen, die acht jaar duurden, zijn verdwenen. Zijn beul, de jezuiet Roberto Bellarmino - dezelfde die later Galileo dwong zijn wetenschappelijke ontdekkingen af te zweren - werd bevorderd tot aartsbisschop, en wordt vandaag nog steeds vereerd als heilige door de katholieke kerk.

§

Tussen middeleeuwen en moderniteit.

Bruno leefde in de tijd waarin het oude wereldbeeld kraakte op zijn voegen, en de eerste stralen van nieuwe inzichten reeds door enkele kieren binnenvielen. Het oude wereldbeeld was centristisch en gesloten: de aarde was het middelpunt van de wereld; rondom de aarde waren de planeten en een kristallen hemelsfeer waarop de sterren rustten. Deze kristallen sfeer was de grens van het universum dat door God geschapen was; daarbuiten was enkel God. Door de menswording van Christus was de kerk Gods plaatsvervanger geworden, en dus het ultieme middelpunt van de wereld en drager van de absolute macht. Hoe moeilijk we ons dit ook kunnen inbeelden in de 21e eeuw, in het oude wereldbeeld van de vijftiende eeuw waren kosmologie en politiek, wetenschap en theologie één en hetzelfde. Kosmische orde en religieus bewind vormden een logische eenheid, en elke nieuwe theorie werd automatisch beschouwd als een aanval op beide.

Verwante blogs:
Een gedicht vol gevaar (Lucretius)
Wie beslist over onze ethiek?
Europa en de mensen zonder geschiedenis (1)
Waarom Europa (2 - Jack Goldstone)
Siger van Brabant

Dat er toch barsten ontstonden is voor een groot deel te danken aan de Arabische bibliotheken van Córdoba die onder de libertijnse kalief Al Hakam II de grootste van de wereld werden. Dat die bibliotheken daarna door opeenvolgende golven van vrome moslims vernield werden, kon hun uitstraling naar het Westen niet voorkomen. Steeds meer Europese "humanisten" gingen op zoek naar Arabische, Joodse, Latijnse en Griekse manuscripten, en legden zo de fundering voor nieuwe speculaties. In deze wereld floreerde Giordano Bruno.

Bruno omarmde het copernicaanse heliocentrisme dat in zijn tijd nog omstreden was. Door de studie van de kosmologie van Lucretius, van de neoplatonici en van het werk van Nicolaas van Cusa kwam hij als eerste tot het besluit dat er een oneindig aantal zonnestelsels zoals het onze moest bestaan; dat er andere aardes waren waarop leven gedijt; en dat het universum oneindig en eeuwig is en dus samenvalt met God. De Routledge History of Philosophy (Volume IV p.44) vervolgt:

Er bestond slechts één waarheid voor Bruno; maar dat was niet de enige waarheid verdedigd door niet-Aristoteliaanse denkers van Petrarca tot Patrizi. Terwijl zij zich richtten op een godvruchtige filosofie, zocht Bruno filosofische piëteit: een rationalistische en naturalistische religie, gelijkend op die van het oude Egypte zoals voorgesteld in het Corpus Hermeticum; een religie die christelijk bijgeloof zoals de transsubstantiatie en de maagdelijke geboorte achter zich liet, en verving door een geloof en waarden die de kosmologische, fysische en metafysische principes weerspiegelde die hij ontdekt had.

De terechtstelling

Hoogleraar Christoph Lüthy van de katholieke Radbout Universiteit zegt over de dood van Giordano Bruno:

"Ja, [Bruno] belandde in 1600 op de brandstapel, maar dat had niets te maken met zijn ideeën over hoe het heelal in elkaar zit. Zijn veroordeling door de Inquisitie komt voort uit zijn theologische opvattingen. Bruno was een dominicaner monnik die eerst calvinist geworden is, vervolgens anglicaan en lutheraan en die tenslotte op een eigen theologische visie uit kwam. Het ging dus om een ex-monnik met ketterse ideeën, die hij weigerde te herroepen. Daar is een serieus proces over gevoerd en hoe bruut dat nu ook mag lijken, in de context van Rome rond 1600 kon men hem niet anders behandelen dan men deed."

Men kan zich afvragen, waarom Lüthy het belangrijk vindt waarvoor Bruno juist veroordeeld werd. Er kan immers geen twijfel over bestaan dat hij terechtgesteld is omdat zijn ideeën niet strookten met de christelijke leer. Ik zeg christelijk, omdat Bruno zich ook de woede van calvinisten, lutheranen en anglicanen op de nek gehaald had - dus van de hele onderling twistende en moordende christelijke wereld.

Lüthy, en met hem een leger christelijke revisionistische ideologen, lijken te menen dat foltering en moord aanvaardbaar zijn ("in de context") als het om theologie en niet om wetenschap gaat. Dat zou dan als tegengewicht moeten dienen voor wat men eerst in de negentiende eeuw hardop durfde te duiden als het conflict tussen religie en wetenschap. Deze revisionisten hebben geen steen, geen encyclopedie of geen wikipagina ongemoeid gelaten, en hun ijver is beloond met het overheersende gevoel dat religie en wetenschap aparte dingen zijn die niet met elkaar in conflict zijn of waren. Dat conflict is uitgevonden door religiehaters.

Toen Bruno na jarenlange opsluiting en "ondervraging" een pin door beide wangen en zijn tong, en een andere door zijn lippen en zijn tong geslagen kreeg zodat ze een kruis vormden, en hij op een ezel werd rondgereden als sensationeel spektakel, en vervolgens vastgebonden werd aan een staak en het hout errond langzaam vuur vatte voor de pijnlijkste en traagste dood die iemand zich kan inbeelden, ging het niet meer over een meningsverschil of over de vraag of dat verschil wetenschappelijk van aard was of veeleer theologisch. Giordano Bruno was, in alle redelijkheid en nuchterheid, een onschuldig slachtoffer van gewelddadig, sadistisch tuig uit het Vatikaan - van de volledige machtige kerk, en van niets anders. Het is de hoogste tijd dat men, na een eeuw van schipperen, nuanceren, relativeren en vergoelijken, de dingen opnieuw bij hun gewone naam gaat noemen, zodat gelovige mensen zichzelf tenminste niet meer over zichzelf beliegen.

Het is goed te bedenken, dat de scheiding tussen religie en wetenschap begonnen is als zelfbescherming van ontdekkers als Copernicus, Galileo, Descartes... die zich ervoor wachtten nieuwe ideeën te publiceren zonder de uitdrukkelijke voorafgaande boodschap dat het slechts om een fantasie en niet om de werkelijke wereld ging. Die werkelijke wereld was immers het monopolie van de kerk. Die is de scheiding van geloof en wetenschap slechts gaan verdedigen toen de wetenschappelijke ontwikkelingen niet meer te stuiten waren. Vandaag zijn gelovigen en ongelovigen het erover eens (waag ik te hopen) dat de aarde om de zon draait, maar waar de wetenschap nieuwe vorderingen maakt, flakkert het conflict weer op. Ik denk aan het onderzoek naar stamcellen, aan de onsterfelijke ziel en aan de evolutietheorie. Oude conflicten die hopeloos verloren zijn worden ontkend; nieuwe conflicten worden uitgevochten - om ze later te ontkennen.

Bertrand Russell schreef: "ik wil niet sterven voor mijn opvattingen, want misschien zijn ze fout" en Bruno vluchtte zijn hele leven om niet terechtgesteld te worden. Zijn foltering en dood was geen martelaarschap voor de wetenschap, het was de overwogen misdaad van christelijke denkers die vonden dat wat Bruno dacht niet gedacht mocht worden, terwijl Bruno niet anders kon dan denken wat hij dacht, meer oprecht, en gedreven door betere motieven dan de meejoelende massa's van zijn tijd en van deze tijd.




Bronnen:
Internet Encyclopedia of Philosophy, lemma Renaissance philosophy
Christoph Lüthy over Bruno
Routledge History of Philosophy Volume IV - The Renaissance and Seventeenth-century Rationalism - G.H.R.Parkinson.
A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom - Andrew Dickinson White.



Tags: actueel, religie, samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief