hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De onbetrouwbare treurdrongo

7 mei 2014


drongo

D

e treurdrongo is een zangvogel die voorkomt in Australië, Nieuw Zeeland en delen van Afrika en Azië. Hij staat erom bekend voedsel van zijn buren te stelen door vals te alarm te slaan. Een recent onderzoek toont aan dat de vogels niet alleen de alarmkreet van hun eigen soort slaan, maar de alarmroep van tientallen andere soorten kunnen nabootsen. Zo kunnen ze bijvoorbeeld stokstaartjes wegjagen om hun voorraad insecten te stelen. Puur instinkt of intelligentie?

§

Valse alarmen zijn al langer bekend in het dierenrijk, vooral bij vogels. De oudste melding die ik ken (beschreven bij Wickler) stamt van 1964. Hier een citaat uit de bloeitijd van de ethologie:

Dr. Gerhard Thielcke en zijn vrouw Helga brachten in hun werkkamer in het Zoölogisch Instituut te Freiburg vele jaren lang merels en zanglijsters groot. De dieren zijn in de kamer veilig voor vijanden, zij kennen de mens en zij ontwikkelen zich - door kenners verzorgd - volkomen normaal. Zij ontwikkelden echter ook een opmerkelijk gedrag dat bij 'in de vrije natuur' levende merels of zanglijsters tot dusverre niet bekend was: beide soorten hebben een waarschuwingsroep die zij uitstoten, wanneer een vogel die een bedreiging voor hen vormt voorbij vliegt. Hoort een merel of zanglijster deze roep - een langgerekt 'tsiii' - dan gaat het dier in dekking of blijft onbeweeglijk zitten in het geval dat het geen dekking kan vinden. De dieren reageren zonder dat zij zich eerst zelf overtuigen van het dringende gevaar, wat natuurlijk ook veel te gevaarlijk zou zijn. De in de kamer grootgebrachte dieren lieten aanvankelijk deze waarschuwingsroep in de 'juiste' situatie horen, wanneer er bijvoorbeeld een vogel buiten langs het raam vloog. Later echter 'waarschuwden' zij ook, wanneer een andere lijster een lekker hapje voor hun neus wegpakte. En tenslotte sloeg het ene of andere dier zelfs alarm, als men hun hun favoriete meelwormen voorzette. De vogel die de waarschuwingsroep liet horen, toonde daarbij geen tekenen van angst, de andere dieren echter gingen in dekking of bleven even heel stil zitten en lieten de roepende vogel aldus alle tijd ongestoord lekkere hapjes in te pikken.
Een ander geval dat Wickler vermeldt betreft een poolvos die voedsel aansleept voor haar jongen, maar ze na een tijdje wegjaagt met een alarmkreet om het laatste stukje voor zichzelf te hebben. Hierbij maakt Wickler enkele bedenkingen: dit gedrag komt niet bij alle soortgenoten voor, het moet ontdekt worden. En de vluchters begrijpen op den duur dat ze voor de gek gehouden zijn en reageren minder. Soms vergissen de alarm roepers zich, en slaan mee op de vlucht.

Dieren geven aandacht aan allerlei gevaarsignalen uit hun omgeving. Een grazer kan reageren op een verdachte beweging in het gras, maar ook op een plots opvliegende groep vogels of op alarmkreten van de eigen soort of van andere soorten. Alarmkreten zijn een soort Esperanto van het dierenrijk. Van die vaststelling naar misbruik is geen grote stap, maar wel een die bijzonder lastig te verklaren is zonder aan deze dieren een zekere intelligentie toe te schrijven. De resultaten van het nieuwe onderzoek versterken die indruk nog.

stokstaartjes luisteren naar eigen alarmkreten die onderling verschillend zijn volgens de aard van het gevaar en van de predator, en bovendien reageren ze op alarmkreten van andere soorten. Nu bleek dat wanneer de stokstaartjes niet meer op de vlucht slaan voor herhaald vals alarm (het 'cry wolf'-effect) de treurdrongo's een andere kreet kiezen uit hun repertoire.

Intelligentie

Nieuwe inzichten in 'hoe denken werkt' in de traditie van Lakoff, Fauconnier en anderen, die ik al eerder ter sprake bracht, benadrukken de lichamelijkheid van ons denken, die samengevat wordt in de 'embodied simulation hypothesis'. Die hypothese komt er op zijn eenvoudigst op neer dat denken uit handelen voortkomt. De historische oorsprong van het denken ligt in onze motorische hersenen - het gedeelte dat voordien enkel diende om gebaren en handelingen daadwerkelijk uit te voeren, en ergens geëvolueerd is zodat het een eigen leven ging leiden: we kunnen onze motorische hersenen nu gebruiken om te bedenken wat we zouden kunnen doen, zonder dat ook te hoeven doen, en dat is in de natuur veel vreemder dan het op het eerste zicht lijkt. De signalen die ons lichaam aansturen worden nog wel aangemaakt, maar in tegenstelling tot bepaalde dieren kunnen we beslissen ze niet meer door te sturen naar onze ledematen - ze worden dan tegengehouden bovenaan de wervelkolom, die de snelweg voor motorische commando's is, door het cerebellum. Daar ligt de scheiding tussen een actie verbeelden, en een actie uitvoeren, tussen droom en daad als het ware.

Verwante blogs:
Leven in metaforen (Lakoff en Johnson)
Het brein is geen computer
Dualisme
Ik twijfel, dus ik kies.
A Mind So Rare (Merlin Donald)
Over bewustzijn en vrijheid (I)

Als denken evolutionair ontstaan is uit doen, kan men het gedrag van de treurdrongo zien als een voorbeeld van de 'embodied simulation hypothesis'. Dan kan de cartesiaanse scheiding tussen instinctief mechanisch diergedag enerzijds, en anderzijds creatieve intelligentie speciaal en alleen voor mensen, afgevoerd worden. Sensorische verwerking te ontdoen van directe motorische output vereist een zekere graad van intelligentie en een bepaalde graad van (episodisch) geheugen en bewustzijn. Al deze factoren zijn gradueel, niet binair ('aan' of 'uit').




Bronnen:
African Bird Uses Fake Warnings to Steal Food From Neighbors (Discovery Magazine)
African Bird Shouts False Alarms to Deceive and Steal (National Geographic)
Biologie van de Tien Geboden - Dr. W. Wickler (Ploegsma Amsterdam 1971)
Foto: Lip Kee



Tags: bewustzijn, evolutie, pacifisme, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief