hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Bronnen van kennis

19 juli 2014


denkers

D

e huidige filosofie en wetenschap is gegroeid gedurende duizenden jaren, en deze groei speelde zich voor het overgrote deel niet in West-Europa af. Onze moderne kennis is het product van de wereldgeschiedenis, en dus van de hele mensheid. De grootste revoluties in dit proces, zoals de uitvinding van het schrift of van de metallurgie, vonden niet eens in het Westen plaats. Er is geen Europees superras dat het rationele denken in de wereld bracht.

§

Het lijkt op het eerste zicht onwaarschijnlijk dat de evolutie van kennis geïsoleerde beschavingen overspant. Maar grenzen zijn vergankelijk. Machtscentra zijn ertoe veroordeeld steeds zwaardere eisen te stellen aan hun natuurlijk milieu om hun rijkdom te behouden, en de kans is groot dat ze al na enkele eeuwen ten prooi vallen aan ecologische uitputting - als ze al niet eerder ten prooi viel aan uitputtende oorlogen. Als het schip zinkt zoeken filosofen en avonturiers elders een comfortabel onderkomen, of ze worden als oorlogsbuit meegevoerd door de overwinnaars. Dit doorkruisen van grenzen is noodzakelijk voor de groei van kennis, Maar het is niet de drijvende kracht: dat is de zucht naar vernieuwing, luxe en verwondering.

De geschiedenis bestaat blijkbaar uit steeds weerkerende cycli van verval vergezeld van vrijheid, en centraal gezag gekenmerkt door dogmatisme. Dit systeem van spanning tussen openheid en renovatie enerzijds, en verstarring anderzijds, is de roterende ontploffingsmotor van de vooruitgang.

Vooruitgang is onderhevig aan versnellingen: uitvindingen, van vuur maken tot fMRIscanners, maken nieuwe ontdekkingen en uitvindingen mogelijk, en versnellen zo verdere ontwikkeling. De eerste ontdekkingen, die vandaag de eenvoudigste lijken, waren misschien de moeilijkste en belangrijkste. Een stenen vuistbijl maken lijkt vandaag een eenvoudige klus, maar de techniek heeft een ontwikkeling van miljoenen jaren gekend. Geen enkele andere diersoort heeft zo'n ontwikkeling doorgemaakt. Samen met stenen gereedschap ontstonden kunst, taal, denkruimte en, belangrijk maar dikwijls vergeten, farmacologische kennis.

Een voorlopige schets

Liever dan me aan een haast onmogelijke historische reconstructie te wagen, geef ik hier enkele voorbeelden van grenzen van culturen die overschreden werden met groei van kennis tot gevolg. Het proces is accumulatief, maar niet lineair. Dikwijls gingen nieuwe ideeën verloren, of overleefden slechts in een afgelegen refuge. Opgravingen toonden aan dat de aboriginals van Tasmanië ooit het gebruik van vishaken kenden, terwijl ze de techniek vergeten waren toen de eerste Europeanen met hen in contact kwamen. Ook de Grieken kenden ooit een schrift, het Lineair B, dat verloren ging, maar in tegenstelling tot de Tasmaniërs hadden de Grieken contact met andere culturen, en kregen ze een tweede kans.

De oudste upanishads bevatten speculaties over atomisme en de grond van het zijn die later terugkeren bij de Griekse filosofen. Draaischijf was het Perzische Rijk, dat zich op zijn hoogtepunt uitstrekte tot de Indus rivier en Egypte omvatte. De zoroastrische geleerden stonden voor de opdracht deze verscheidenheid in één ideologie onder te brengen. Opnieuw ontstonden talrijke ideeën - de strijd tussen goed en kwaad en het kosmische vuur - die we kennen van Heraclitus tot Plotinus.

Alexander de Grote bracht de Perzische kennis naar Griekenland, naar zijn leermeester Aristoteles en naar Alexandrië in Afrika, dat bijgevolg geleerden aantrok uit alle windstreken. Duizend jaar na Alexandrië werd Bagdad gesticht, de hoofdstad van een rijk van van Marokko tot Kazakstan. De pracht en praal van Bagdad trok kennis aan uit China, Mongolië, Indië, Europa en Afrika, en deze kennis bereikte uiteindelijk de bibliotheken van Córdoba in Spanje en zo Europa. Andere bronnen voor de groei van kennis in Europa waren Indische wiskunde en Amerikaanse geneeskunde.

Pokken

Een grensoverschrijding die makkelijk vergeten wordt en toch veel heeft bijgedragen aan de groei van kennis is het doorbreken van de sociale grenzen tussen klassen en standen. Wanneer een machtscentrum in verval raakt worden ook sociale scheidingen minder dwingend. Dit is vooral duidelijk met geneeskunde en gezondheid, soorten kennis die langzaam groeit en van generatie op generatie wordt overgedragen, en een enorm effect hebben op het menselijke bestaan.

Hoewel een Engels geneesheer, Edward Jenner, te boek staat als de uitvinder van het inenten tegen pokken (het oude invented here-syndroom), werd deze kennis een halve eeuw eerder, in 1721, bekend in Engeland door het verslag over een merkwaardige gewoonte op het Turkse platteland, opgetekend door de echtgenote van de Britse ambassadeur aan het Ottomaanse hof, de excentrieke schrijfster Lady Mary Wortley Montagu:

De pokken die zo dodelijk en algemeen zijn bij ons, zijn hier volledig onschadelijk, door de uitvinding van het inenten, zoals zij het noemen. Er is een groepje oudere vrouwen dat de onderneming op zich neemt in de herfst, in de maand september, als de grote hitte voorbij is. De mensen bezoeken elkaar om te vragen of iemand in de familie pokken wil. Ze komen dan met vijftien of zestien bijeen, en een oude vrouw die een notendop met het beste pus bij zich heeft vraagt iedereen welke ader ze mag openen. Ze snijdt die ader open en met een lange naald en legt ze er voldoende pus op [...]. De kinderen spelen de hele dag samen in perfecte gezondheid, tot omstreeks acht uur. Dan vatten ze koorts en blijven ze twee, soms drie dagen in bed. [...] Elk jaar ondergaan er duizenden deze operatie.

Voltaire, die schatte dat in zijn tijd één vijfde stierf aan pokken, kende een gelijkaardig gebruik uit Circassië.

doop van Krishna

Een Indische mythe uit de Bhagavata Purana, geschreven tussen 1800 en 1500 BCE, beschrijft riten die vrouwen van koeherders gebruikten om kinderen te beschermen. Het gebruik van mest en urine van koeien doet aan een oude vorm van inenting tegen pokken denken (zie schilderij.)




Bronnen:
Modern History Sourcebook: Lady Mary Wortley Montagu - smallpox
Voltaire: Letters on the English. Letter XI—On Inoculation
Krishna and the Cremation of Putana [Miniature Painting]," in Children and Youth in History, Item #358
Ancient scripts: Greek



Tags: samenleving, wetenschap

Zie ook het archief