hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Morele verantwoordelijkheid (Galen Strawson)

1 september 2014


Galen Strawson

H

et lijkt erop dat het harde determinisme zijn beste tijd gehad heeft. De kwantummechanica heeft de doodsteek gegeven. Niet omdat de kwantummechanica met harde bewijzen komt, maar omdat zij heeft getoond dat de zekerheid waarmee determinisme algemeen vooropgesteld werd, geen vaste grond onder de voeten heeft. We moeten terugvallen op wat Bertrand Russell lang geleden schreef: we kunnen nooit genoeg weten over het hele universum om zeker te kunnen zijn over determinisme. En niemand heeft wat aan onzeker determinisme.

§

Voor de bestrijders van vrije wil is dit een tegenslag. Immers, tot niet zo lang geleden was de typische filosofische aanval op onze vrije wil dat persoonlijke vrije keuze onmogelijk is in een wereld geregeerd door deterministische wetten. Deze "klassieke" ontkenning van vrije wil ging ongeveer als volgt:

  1. als het heelal hard gedetermineerd is, hebben we niets te kiezen.
  2. het heelal is hard gedetermineerd
  3. dus hebben we geen vrije wil.

Determinisme was dus de spil van het hele argument. Nu bijna niemand nog in een hard gedetermineerd universum gelooft hebben ontkenners nood aan een ander schema. Daarbij wordt determinisme vervangen door verantwoordelijkheid:

  1. als we niet verantwoordelijk zijn voor onze daden, hebben we geen vrije wil.
  2. aangezien we onszelf niet gemaakt hebben, zijn we niet verantwoordelijk voor onze daden.
  3. dus hebben we geen vrije wil.

De uitdaging van Galen Strawson

Galen Strawson heeft het argument steunend op verantwoordelijkheid uitgewerkt in een paper. Hij zegt daarbij niet dat we onze aard niet kunnen veranderen. Dat kan "in zekere opzichten", en hij meent dat Noord-Amerikanen daarin overdrijven terwijl Europeanen die mogelijkheid te weinig benutten. Zijn claim is enkel dat mensen niet verondersteld kunnen worden zichzelf te veranderen op zo'n wijze dat ze "waarlijk" de "ultieme" verantwoordelijkheid dragen voor hoe ze zijn, en dus voor hun daden. Helaas verheldert Strawson nergens "waarlijk" en "ultiem". Hij daagt iedereen uit die denkt dat we "waarlijk" de "ultieme" verantwoordelijkheid dragen (that we can be truly or ultimately morally responsible for our actions) voor hoe we zijn, om zijn argument te weerleggen. Kans bestaat, lijkt me, dat hij je er desgevallend fijntjes op zal wijzen dat je bezwaar niet "waarlijk" of "ultiem" genoeg is. Gelukkig heb ik een blog waar ik dergelijke overpeinzingen kwijt kan.

Het Basisargument

Dit is de meest uitgebreide versie van het Basisargument van Galen Strawson:
    (1) we zijn in het bijzonder geïnteresseerd in daden "met een reden" (in tegenstelling tot reflexen...)
    (2) als men met een reden handelt, is dat een functie van hoe men is, mentaal gesproken.
    (3) om waarlijk verantwoordelijk te zijn voor je daden, moet je waarlijk verantwoordelijk zijn voor hoe je bent in zekere opzichten ("in certain respects").
    (4) maar om waarlijk verantwoordelijk te zijn voor hoe je bent, mentaal gesproken, in zekere opzichten, moet men veroorzaakt hebben dat men is hoe men is, mentaal gesproken in zekere opzichten. En bovendien moet men dat bewust en expliciet gekozen hebben.
    (5) Maar men kan niet werkelijk zeggen dat iemand op een bewuste, beredeneerde wijze kiest te zijn zoals men werkelijk is, tenzij men al bestaat, mentaal gesproken, uitgerust met keuzebeginselen 'P1' - voorkeuren, waarden, voorkeuren, idealen - in het licht waarvan men kiest hoe te zijn.
    (6) Maar dan, om waarlijk verantwoordelijk te zijn, als men gekozen heeft te zijn zoals men is, mentaal gesproken, in zekere opzichten, moet men waarlijk verantwoordelijk zijn voor het bezitten van de keuzebeginselen P1 in het licht waarvan men een keuze maakt hoe te zijn.
    (7) Opdat dit waar zou zijn moet men P1 gekozen hebben op een beredeneerde, bewuste, doelbewuste wijze.
    (8) Maar om te kiezen als in (7) moet men reeds over eerdere keuzebeginselen beschikken, P2, waarmee men P1 koos.
    (9) En zo verder. Dit is een eindeloze regressie. Werkelijke zelf-determinatie is onmogelijk omdat het de volledigheid vereist van een eindeloze reeks keuzes van keuzebeginselen.
    (10) Daardoor is waarachtige morele verantwoordelijkheid onmogelijk, omdat het waarachtige zelf-determinatie, zoals genoteerd in (3) uitsluit.

Strawson gelooft dat zijn argument geldig aantoont dat we niet verantwoordelijk zijn "op de wijze die velen veronderstellen". Hoewel het niet duidelijk is wat hij daarmee bedoelt, spreekt hij even verder over "geloof in de soort absolute morele verantwoordelijkheid" dat door zijn argument weerlegd wordt, en dat de Westerse religieuze en culturele traditie overheerste. Dit historisch gegeven zou de motor zijn achter de discussie over de vrije wil. De antropologische mijmeringen die de rest van de paragraaf vullen (met onder meer het onderscheid tussen "schuldtradities" en "schaamtetradities") zou ons te ver voeren. Strawsons oogmerk is aan te tonen dat bovengenoemd "geloof in de soort absolute morele verantwoordelijkheid" waartegen hij ten strijde trekt niet zomaar een lokaal verschijnsel is. Maar er is natuurlijk een groot onderscheid tussen een geloof in absolute morele verantwoordelijkheid, en de verantwoordelijkheid die we zouden dragen als de keuzes die we maken geen illusies zijn. Tenslotte is er op menselijke schaal geen ruimte voor welke absolute kwesties ook. Niet alle verdedigers van de vrije wil zijn door een almachtige godheid gezonden. De meesten ijveren slechts voor emanciperende vrijheid.

Galen Strawson wil verklaren welke soort verantwoordelijkheid hij onmogelijk acht. Waarlijke morele verantwoordelijkheid, zegt hij, kan rechtvaardigen dat sommigen van ons eeuwige gefolterd worden in de hel, en anderen beloond worden met eeuwige zegeningen in de hemel. Maar vervolgens haalt Strawson zijn eigen bewering onderuit door te stellen dat men best atheist kan zijn en toch deze veronderstelling maken, en dat je ook zonder religie kan geloven in "waarlijke" verantwoordelijkheid.

Stel, zegt hij, dat je met je laatste geld een kerstcake gaat kopen, en onderweg iemand van Oxfam met een collectebus voorbijloopt. Dan, zegt Strawson, heb je het gevoel dat de keuze geheel aan jou is. Zelfs als je in determinisme gelooft en vijf minuten later tegen jezelf zal zeggen dat wat je deed gedetermineerd was, zal je je op dat ogenblik verantwoordelijk voelen voor wat je kiest. Dat is zelfs waar als je het Basisargument van hierboven aanvaardt. Hoe dat het Basisargument moet verhelderen is... wel, niet helder.

Mijn kritiek

Laat ik de tien punten van Strawson's Basisargument in detail nalopen.

Ik neem voor kennisgeving aan dat we het over daden "met een reden" hebben (in tegenstelling tot reflexen...)(1)

Dan stelt het argument, dat als men met een reden handelt, dat een functie is van hoe men is, mentaal gesproken (2). Dat is zonder meer waar, maaar "hoe men is" is lang niet de enige factor in de functie. Andere factoren zijn de uitvoerbare mogelijkheden die zich aandieren en herkend worden, de gevolgen die we daarvan inschatten in functie (alweer) van vroegere ervaringen en leringen, enzovoort.

Dat we om waarlijk verantwoordelijk te zijn voor onze daden, eerst "waarlijk" verantwoordelijk moeten zijn voor hoe we "in zekere opzichten" (in certain respects) zijn, is een vage bewering, des te meer omdat we niet weten wat "waarlijk" is en welke "zekere opzichten" hier bedoeld worden. Het lijken eerlijk gezegd twee reddingboeien aan de kant voor iemand die zich in onzekere wateren begeeft. Logisch betekenen ze dat we in bepaalde gevallen wél verantwoordelijk zijn, maar was dat niet net wat het Basisargument wilde bestrijden?

Moet men expliciet gekozen hebben voor hoe men is om waarlijk verantwoordelijk te zijn voor wat men doet (4)? Ja, stelt Strawson, "mentaal gesproken" en "in zeker opzicht" wel. Die reserve begint te lijken op een hele reddingboot. Niet geheel overbodig, want ondanks alles kan men verantwoordelijk zijn voor wat men doet terwijl men niet expliciet gekozen heeft voor hoe men is. Wanneer verschillende opties zich voordoen, en men is mentaal gesproken zo uitgerust dat men redelijkerwijze kan voorzien wat de gevolgen zijn van een keuze, om welke reden en met welk verleden ook, dan is men verantwoordelijk voor die keuze. Of men zichzelf gemaakt heeft of niet. En als het daarentegen zo is, mentaal gesproken, dat keuzes niet bestaan, dan is men niet verantwoordelijk voor wat er verder plaatsvindt.

Dat is voldoende om het Basisargument af te voeren, maar ik ga graag nog even verder in op de overige punten. Punt (5) tot (10) vormen samen een gedachtegang die hier op neer komt: om keuzes te maken gebruikt men keuzebeginselen; maar om keuzebeginselen te maken, moet men keuzes maken, die weer vereisen dat men keuzebeginselen heeft gekozen, enzovoort. Bijgevolg zou er een eindeloze regressie ontstaan, en dat kan niet. Dus kunnen we niet moreel verantwoordelijk zijn voor onze keuzes.

Ik ben het daar niet mee eens. We worden in situaties geworpen en kiezen een handeling uit de voorhanden mogelijkheden, zoals die het beste voor ons lijkt. Dat doen we zelfs als we geheugenverlies lijden of ontwaken op een onbekende plaats. Er is geen ruimte of tijd om ons te beroepen op onverantwoordelijkheid: we moeten streven naar het best mogelijke, onder de gegeven omstandigheden.

Onze verantwoordelijkheid groeit omdat we als complex systeem bijleren en onszelf gaandeweg afstemmen. We zijn niet statisch voorgevormd. Keuzebeginselen en keuzes zijn geen voorafgaande noodzaak, evenmin als soorten alleen maar kunnen bestaan als ze er altijd al waren. Ze evolueren met gissen en missen, op darwinistische wijze. En onze keuzes evolueren mee. Daarom zijn het ook onze keuzes: niet omdat ze er voor ons al waren, maar omdat ze een levend deel uitmaken van onszelf als le(r/v)end wezen.




Bronnen:
The Impossibility of Moral Responsibility - Galen Strawson
Do You Really Have Free Will? Of course. Here’s how it evolved. - Roy F. Baumeister



Tags: bewustzijn, ethiek, samenleving

Zie ook het archief