hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Bronnen van kennis: Afrika

23 september 2014


Afrika

G

een bron van onze kennis is zo onderschat als Afrika. Een nog recent verleden van slavenhandel en kolonialisme heeft beelden van domme en hulpeloze Afrikanen in onze breinen gebrandmerkt, en deze beelden duiken telkens weer op, zelfs als we ons ertegen verzetten. Toch ontstond de oudste architectuur en wiskunde in Afrika. Ze bereikte Griekenland slechts duizenden jaren later, vanaf de zevende eeuw BCE.

§

Hoort Egypte wel bij Afrika?

In de bloeitijd van het wetenschappelijk racisme (die slechts eindigde door de Tweede Wereldoorlog) geloofde men dat enkel (indo-)germanen tot beschaving in staat waren. De Egyptische beschaving kon dus onmogelijk door Afrikanen voortgebracht zijn. De befaamde egyptoloog Heinrich Brugsch-Bey gaf aan het eind van de negentiende eeuw uiting aan de algemene gevoelens dat de Egyptische beschaving onmogelijk het werk van "Ethiopiërs" kon geweest zijn, zoals de oude Grieken hadden geschreven. Brugsch keerde zich tot de stam van de Libu, die haar naam aan Libyë zou verlenen:

De monumenten wijzen uit dat de Libu behoorden tot een ras met lichte kleur, met blauwe ogen en blond of rood haar. Het is interessant dat reeds gedurende de vierde dynastie leden van deze stam naar Egypte trokken...
Zo waren ze nog net op tijd in Egypte om aan de grote piramides te beginnen. In 1947 CE – halverwege de twintigste eeuw - voorzag de Brits egyptoloog Alan Gardiner hen van attributen waardoor ze steeds meer op supporters van FC Celtic Glasgow gingen lijken:
De Libu worden in Egyptische reliëfs voorgesteld met bleke huid, rood haar en blauwe ogen. Ze droegen ook versierde mantels, hadden één haarlok en waren getatoeëerd op armen en benen[...] de Libu droegen kilts in plaats van lendendoeken en waren onbesneden.

Ik heb de reliëfs waarover sprake niet kunnen vinden. Een faïence aan de ingang van de Medinet Habu tempel, gebouwd in de twaalfde eeuw, toont een Lybische krijger met tatoeages of verfstrepen en met een geruite rok, maar zijn haar en ogen zijn zwart. Dat de Libu niet besneden waren lijkt nergens op gebaseerd, en vooral te moeten onderstrepen dat hij geen Afrikaan was.

Henry Frankfort, een tijdgenoot van Alan Gardiner, wees op de talrijke overeenkomsten van Egyptische gebruiken met oudere Afrikaanse beschavingen. Zo zijn de armringen die vandaag gedragen worden door de Masaï dezelfde als die gevonden werden in een graf van meer dan 2700 BCE. De kapsels van de farao's tonen overeenkomsten met die van Masaï-krijgers. Op predynastieke paletten staat besnijdenis afgebeeld zoals die nu nog gedaan wordt onder de Masaï. Alleen Egyptenaren en Masaï rekenen een nieuwe maand vanaf de laatste maansikkel. Een speciaal type boog is gemeenschappelijk onder de oude Egyptenaren en de Masaï, de Somali en de Bahima. In oude Egyptische graven, die van Kamose en zijn tijdgenoten, dragen de mummies een dolk aan hun bovenarm op net dzelfde wijze als de Nubiërs, Bisharin, Tuaregs en Berbers. De Egyptenaren zijn zo Afrikaans als de Finnen Europees zijn.

Eurocentrisme en afrocentrisme

De mythe van een indo-germaans Egypte werd in stilte opgeborgen na de Tweede Wereldoorlog, toen de wereld met afgrijzen had vastgesteld waar deze ideologie toe had geleid. Ze werd vervangen door de kaukasische rassentheorie van Charles Gabriel Seligman. Kaukasiërs worden begrepen als blanken, maar het begrip omvat ook Semieten en Noord-Afrikaanse "hamieten", zodat ook Israël en Egypte tot het "blanke ras" van beschavers geteld konden worden. Vooral de heersende bevolkinslaag, meende Seligman, is duidelijk kaukasisch - een rassentheorie die bijdroeg aan de Rwandese genocide van 1994. Dat sommige kaukasiërs wat donker uitgevallen zijn leidt slechts sporadisch tot problemen, zoals in 1991, het jaar waarin Rodney King werd vermoord, toen een Egyptische immigrant in de VS klacht neerlegde omdat hij als "kaukausisch" werd geboekt:

Mijn huidskleur is even donker als die van de meeste zwarte Amerikanen. Mijn voorkomen is duidelijk Afrikaans. Deze klassifikatie geeft blanken wettelijke grond om Egypte te claimen als een blanke beschaving.

Zwarte Amerikaanse intellectuelen zoals Martin Bernal hebben van de weeromstuit getracht aan te tonen dat de Griekse beschaving van overwegend Afrikaanse oorsprong was. Mij lijkt afro-centrisme even zinloos als eurocentrisme dat blijkt uit de reacties van Mary Lefkowitz. Mijn thesis is dat vooruitgang wordt voortgebracht door steeds wisselende krachten die doorheen de hele wereldgeschiedenis werken.

Geneeskunde

De oude geneeskunde van de Egyptenaren is bekend uit verschillende papyri. De belangrijkste zijn het Ebers Papyrus en het Smith Papyrus, beide uit de zestiende eeuw BCE. Sommige van deze medische kennis loopt tweeduizend jaar voor op Hippocrates. Alleen het Ebers Papyrus bevat al 877 recepten voor geneesmiddelen, voor ziekten van de ingewanden, oogziekten, huidziekten, parasieten, diabetes eb zwangerschapsproblemen. Andere gaan over tandheelkunde, geboortecontrole en psychiatrie. De genoemde kruiden omvatten cannabis, opium, mirre, wierook, senna, beverolie, venkel, tijm, henna, jeneverbes, lijnzaad en aloë. Herodotus schreef met verwondering over de Egyptische geneeskunde:

De geneeskundige praktijk is bij hen zo verdeeld dat elke geneesheer een ziekte behandelt, en niet meer. Er is overal een overvloed aan geneesheren. Sommige zijn oogartsen, anderen beperken zich tot het hoofd, anderen tot de tanden of de buik, en sommigen leggen zich toe op verborgen ziekten...

Wiskunde

Egyptische wiskunde is bekend uit een aantal papyri, waarvan de bekendste, het Rhind Papyrus, een studieboek is met oefeningen. De oude Egyptenaren kenden lineaire vergelijkingen, directe en omgekeerde verhoudingen, rekenkundige en meetkundige reeksen en driehoeksmeetkunde. Een van de berekeningen in het Rhind Papyrus is de berekening van een bol die exact in een cilinder past, een "ontdekking" waar Archimedes (die meer dan duizend jaar later in Egypte studeerde) zo fier over was dat hij een afbeelding ervan op zijn grafsteen liet beitelen. Andere verwezenlijkingen waren een benaderende berekening van het getal Pi; de stelling van Pythagoras; vierkantswortels en irrationele getallen. Aristoteles, Jamblichus en Proclus hebben alle verklaard dat de geometrie was ontstaan in Egypte, en Democritus beroemde zich erop dat zijn wiskundige bekwaamheid die van de Egyptenaren evenaarde.

Tot niet zo lang geleden waren veel van deze wiskundige verwezenlijkingen onderwerp van debat. Erg irrationeel als men kijkt naar de ruïnes van bouwwerken die slechts mogelijk waren met gebruik van voldoende gevorderde wiskunde. Niet omhoog kijken naar deze meer dan levensgrote bewijzen en liever twisten over de betekenis van een lijntje op een oud papyrus verraadt geen beetje vooringenomenheid.

Het is zonder meer duidelijk dat de Egyptische kennis volstond om grootse werken tot een goed einde te brengen. Het volstaat even aan een moderne bouwonderneming te vragen wat er vandaag nodig zou zijn aan design, planning en organisatie om een project als de tempel van Amon-Re in Karnak tot een goed einde te brengen. Ook met alle moderne middelen die vandaag ter beschikking staan, zou dit nog steeds een uitdaging zijn (en nee, het waren geen kosmonauten).

Scheikunde

De Egyptische scheikunde bestond vooral uit metaalverwerking, uit het imiteren van edelmetalen en edelstenen en uit het bereiden en toepassen van kleuren. Het oudste glaswerk ter wereld werd gevonden in Egypte en dateert van de vijftiende eeuw BCE.

In de derde eeuw trachtte keizer Diocletanus de inflatie in het Romeinse keizerrijk in te dammen door te verordenen dat alle recepten voor de bereiding van goud verbrand moesten worden. Terwijl de Egyptenaren nooit beweerd hadden echt goud te maken, maar wel wisten hoe kostbare kunstwerken op te luisteren door ze te vergulden - wat in hun ogen waardevoller was - overleefden slechts twee papyri over scheikunde het decreet, omdat ze met hun eigenaars begraven waren. Deze kopieën staan bekend als het Papyrus X van Leyden en het Papyrus Graecus Holmienis. De formules op deze papyri inspireerde Zodimus en andere Romeinse alchemisten en - vertaald in het Arabisch - hun middeleeuwse opvolgers. Ze beïnvloedden Europese denkers als Albertus Magnus, John Dee, Roger Bacon en Isaac Newton. Onrechtstreeks droegen ze bij aan de Renaissance, en aan de bloei van de Vlaamse schilderkunst.

Astronomie

De oudste getuigenissen van astronomie in het oude Egypte zijn te vinden op teksten in sarcofagen uit de eenentwintigste eeuw BCE, waarop de dekanoi afgebeeld staan: dit zijn 34 sterren die rond de evenaar cirkelen, en die gebruikt werden in de oudste kalenders om het jaar op te delen in weken van 10 dagen. De dekanoi staan op alle hedendaagse sterrenkaarten, en liggen aan de basis van de dagindeling in 24 uur. De Egyptenaren markeerden en overdachten talrijke sterrenstelsels aan beide hemelsferen, en richtten hun bouwwerken zodat ze oplijnden met kosmische constellaties.

Ethiek

De "Instructie van Ptah-hotep" is een opsomming van levenslessen die dateert van 2880 BCE, dus van meer dan tweeduizend jaar voor Confucius, Socrates, Boeddha en de Hebreeuwse Spreuken. In het oude Egypte bestond volgens Will Durant grote vrijheid en rechtsgelijkheid voor vrouwen,en het familieleven verschilde weinig van het onze. Die gelijkheid nam af naargelang de geschiedenis vorderde en oorlogen een stijgende invloed op de samenleving kregen.

Antropologie

De Egyptische theocratie had de wereld vastgelegd in mythes, maar opvattingen over hoe mensen waren en wat hun lot was bleef gedurende duizenden jaren een actueel vraagstuk.

Werkend en levend in bouwprojecten gingen de Egyptenaren het animistische mensbeeld verfijnen als waren mensen opgebouwd uit functionele delen. De dood was de scheiding van deze assemblage, maar volledige en deskundige reconstructie kon het leven - zei het in een naburige wereld - herstellen. Uiteraard stelde het probleem zich eerst en vooral bij de farao wiens dood een aanslag op de maatschappelijke orde was, en de continuïteit van de macht en de paleisbemanning bedreigde. Om al die redenen was het een dringende aangelegenheid de dode farao op te voeren als de tweelingbroer van zijn opvolger. Eerst later, met de opkomst van een burgerij en de daaraan verbonden Osiris-cultus werd het hiernamaals gedemocratiseerd.

Een mens bestond gewoonlijk uit een zevental functionele delen (er bestaan andere samenstellingen en spellingen):

  • De Akh (of Khu) is iemands zicht, gedachte en verbeelding, niet te verwarren met "intellect". Ook dieren en insecten hebben een Akh als ze ogen hebben.
  • De Ba is de wil, en de boodschapper die als vrije geest elders kan verschijnen. Ook goden hebben een Ba. Toen Osiris in aanzien groeide, werd hij de Ba van de Zonnegod Re.
  • De Ka is de animistische totem en het geheel (niet de zetel) van iemands emoties. Alles van goden tot planten en stenen hebben een Ka. De Horus-valk was de Ka van elke farao.
  • De Kath (Kah) is het lichaam.
  • Naast deze vier zijn er nog de Ren (iemands geheime naam en essentie of sperma) de Kahbit (de schaduw) en de Ab of Ib, het hart. Het kloppen van het hart is de beitel van de god Ptha die alles neerschrijft wat iemand doet. De Ab zal na de dood gewogen worden voor Osiris. Wiens hart te zwaar weegt door slechte daden sterft een tweede, definitieve dood.



Bronnen:
Kingship and the Gods: A Study of Ancient Near Eastern Religion as the Integration of Society and Nature - Henri Frankfort
AN ACCOUNT OF EGYPT - Herodotus
Egypt under the Pharaohs; a history derived entirely from the monuments - Heinrich Brugsch
Our Oriental Heritage - The Story Of Civilization, Part I (Will Durant)



Tags: samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief