hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De malaise van het atheïsme

30 september 2014


engelen

H

et atheïsme vandaag heeft haar progressieve momentum verloren. Sommige lezers zullen niet begrijpen dat ik zulks een malaise noem, en zullen progressieve besognes minachtend "politiek" of zelfs "politieke correctheid" noemen. Misschien vinden ze het net goed dat atheïsme zich niet besmeurt met "politiek". Ooit waren atheïsme en secularisme zinnebeelden van verzet tegen onvrijheid en vooroordelen. Vandaag verschillen veel van hun doorsnee maatschappelijke standpunten nog nauwelijks van de oubollige christelijke, islamitische en joodse versies. Hun strijd is niet langer een strijd voor ontvoogding, maar ontaardde tot een protserige leerstellingenstrijd - een strijd die christelijke, islamitische en joodse kringen al eeuwenlang in leven houdt.

§

Heeft het atheïsme theologische discussies ontmaskerd en verworpen, of is het er mee in gestapt om er aan deel te nemen?

De kreet dat atheïsme alleen maar het ontkennen van goden is, is natuurlijk waar, maar hij is evenzeer misleidend. Buiten haar fantasiewereld is religie een uitsluitend maatschappelijk fenomeen. Kritiek op religie is daarom ofwel maatschappelijk, ofwel zinloos. Atheïsme is in de eerste plaats het verwerpen en ontmaskeren van oppergezag en dus ontvoogding, of het is een triviale flatus vocis: buikwind van woorden. Secularisme is het streven naar een samenleving van vrije mensen van alle overtuigingen. Atheïsme en secularisme zonder emancipatie zijn waardeloos. Iemand is ofwel een metafysicus met het hoofd in de wolken, of behoort tot de levende gemeenschap van hen die zich zorgen maken over hoe mensen mekaar de duvel aandoen, met religie of zonder.

Hieronder enkele voorbeelden van vooroordelen die sterk herinneren aan religieuze dogma's die ooit de ergernis van progressieven en secularisten wekten, maar die vandaag weer opduiken vermomd als rationele hypotheses die enkel bestreden worden door emotionele vijanden van de rede. Het is een gewoonte geworden bestsellers te vullen met stromannen en die dan uitgebreid af te branden. Feministen en bestrijders van racisme worden zo vervangen door de stroman "ontkenners van biologische verschillen"; pacifisten worden verpakt als advocaten van dictators en terroristen; progressieven worden onterecht afgeschilderd als hopeloze wereldverbeteraars die denken dat de mens een onbeschreven blad is; en zo verder. Daarbij is haastige veralgemening schering en inslag, maar wie daar op wijst krijgt het obligate klokdiagram voorgeschoteld.

Vrouwen zijn minder geschikt voor maatschappelijke verantwoordelijkheden.

Waarom dit fout is: Dit werd vanouds verdedigd door alle religies. De moderne tijd was de tijd van protest tegen deze dogma's en van moeizaam bevochten maar succesvolle emancipatie. Terwijl in traditionele godsdiensten en theocratieïn de minachting voor vrouwen steeds meer wankelt, is in de seculiere wereld het aantal vrouwelijke politici gestegen van minder dan 5% in 1970 tot 30-50% van de verkozenen en ministers in moderne democratieën. Die stijging zet zich overal door. In Zweden bestaat de helft van de regering reeds uit vrouwen. Topuniversiteiten zoals Harvard Business School weigerden vrouwen tot in de zestiger jaren van de vorige eeuw. In de decennia die volgden werd vrouwen deze richtingen ontraden. Toch neemt ook in de bedrijven het aantal vrouwen op topposities toe.

Vrouwen zijn minder geschikt voor wiskunde en voor fysica.

Waarom dit fout is: Elisabeth Spelke heeft voldoende aangetoond dat dit een self-fulfilling prophecy is. Omdat men het vooroordeel heeft dat vrouwen niet kunnen slagen in wiskunde of fysica, wordt hen die richtingen stelselmatig ontraden, waardoor er minder vrouwen in die richtingen terechtkomen, enzovoort. Deze historische realiteit is een gevolg van de dominante positie van religie in de eerste helft van de twintigste eeuw; vandaag wordt ze goedgepraat door atheïsten.

Opvoeding is nutteloos; de persoonlijkheid van een kind komt van genen en vriendjes.

Waarom dit fout is: er bestaat geen eenduidige wijze om persoonlijkheid (ideeën, gevoelens en gedrag) te meten en om te zetten in getalsverhoudingen. Het verband steunt op "twin studies", maar verschillen tussen tweelingen die apart opgroeien kunnen het gevolg zijn van tal van andere factoren dan de genen: zo zullen hun sociale omgevingen meer gemeen hebben dan men zou denken, en is het aantal mogelijke ontwikkelingen beperkt door het sociale aanbod. Ontwikkeling van de hersenen begint al in de moederschoot en zet zich verder gedurende de twee eerste levensjaren, dus tijdens de maximale invloed van de opvoeders. Heel deze tijd is de omgeving van het grootste belang. Ook wie de vriendjes ("peers") zijn hangt in grote mate af van de opvoeders. Kinderen die opgroeien tot violisten, astrofysici of klusjesman zijn, goedschiks of kwaadschiks, materieel afhankelijk van de inzet van hun opvoeders, en deze materiële inzet hoort natuurlijk bij elke opvoeding.

Egoïsme is natuurlijk, want egoïsten overleven de darwinistische strijd om het bestaan.

Waarom dit fout is: er zijn talrijke eigenschappen die de darwinistische strijd om het bestaan nooit hoefden aan te gaan, en bovendien zijn er uiteenlopende manieren om de strijd om het bestaan te winnen. Voor ons, mensen, is samenwerking belangrijker dan egoïsme. Onze zelfzuchtige genen hebben mensen voortgebracht die uit miljarden samenwerkende cellen bestaan, die op hun beurt samenwerken in ondernemingen van tienduizenden, staten van miljoenen en internationale verdragen van miljarden mensen; onze zelfzuchtige genen hebben er ook voor gezorgd dat we samenwerken in nationale en internationale rechtbanken om profiteurs, dieven en moordenaars te verwijderen uit hun complexe samenwerkingsverbanden.

Geweld is niet zo erg en hoort bij alle leven.

Waarom dit fout is: in de loop van het bestaan van de menselijke soort komen zowel oorlogen als vrede voor. Oorlog is dus geen natuurlijke staat. Gemeenschappen die over voldoende bestaansmiddelen beschikken voeren geen oorlogen. Er is geen bewijs voor een genetische noodzaak tot geweld bij gezonde personen; maar uit de geschiedenis kunnen we leren dat gezonde personen die schaarste en verdrukking lijden makkelijk achter een gewelddadige psychopaat gaan aanlopen. Gewelddadige ideologieën zijn daarbij onontbeerlijk en een bewijs van de irrationaliteit van oorlog, maar ze leiden niet zelf tot gewelddaden als er geen materiële aanleiding is. Geweld beschadigt niet alleen mensen, maar ook hun samenwerkingsverbanden, en leidt zo tot nieuwe schaarste en tot nieuw geweld.

Mensen hebben niets te kiezen.

Waarom dit fout is: weinig zaken zijn zo duidelijk aangetoond als de keuzes van mensen. Mensen kunnen kiezen voor vooruitgang en emancipatie of voor dictatuur en geweld. Natuurlijk zijn deze keuzes te beïnvloeden, bijvoorbeeld door meer of minder inzicht of door propaganda, of door mensen te vertellen dat ze niets te kiezen hebben. Maar het ontkennen van de mogelijkheid is geen wetenschap of filosofie, maar politiek en ideologie.

De wetenschap heeft altijd gelijk en moet de samenleving beheersen.

Waarom dit fout is:ook dit wordt dagelijks tegengesproken in de praktijk. De wetenschap is een dynamische methode om tot betere inzichten te komen, geen verzameling onveranderlijke dogma's. Methodische twijfel is een hoeksteen van de wetenschap, en de slogan "de wetenschap heeft altijd gelijk" is dus onwetenschappelijk, waaruit vanzelf volgt dat de samenleving beter democratisch beheerd wordt. Het "gelijk van de wetenschap" benadert zekerheid als stabiele wetenschappelijke consensus wordt bereikt. Voor zulk een consensus ontstaat over milieu- en voedselrisico's, of over medische ingrepen, geneesmiddelen of natuurkundige problemen, is er een lange periode waarin wetenschappelijke opvattingen met mekaar strijden. En telkens over een kwestie een stabiele consensus bereikt is, doemen alweer nieuwe kwesties op.

§

Dus, secularisten en atheïsten, laten we alsjeblief stoppen met die onzin, en ons consequent verzetten tegen armoede, tegen oorlog en tegen elke beperking van individuele ontplooiing. We zijn het ons verleden verplicht.



Bronnen:
Why the Next Mary Barra May Be a Long Time Coming (Business Week)
de deelname van mannen en vrouwen aan de Belgische politiek
Through the Labyrinth: The Truth about how Women Become Leaders(Alice Eagly, Linda Carli)
Sam Harris, the New Atheists, and anti-Muslim animus
Delusions of peace (John Gray)
Reality Denial : Apologetics for Western-Imperial Violence
Tunnel vision (Thomas Hylland Eriksen)
The Nurture Assumption: For it, Against It, or More Complicated Than That? (Jean Mercer, Psychology Today)
The Parent Trap (Judith Harris)
Book Review "Beyond War: The Human Potential for Peace" (Douglas Fry)



Tags: actueel, ethiek, pacifisme, religie, samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief