hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Het culturele labyrinth

25 october 2014


labyrinth barvaux

W

ij mensen gaan gebukt, misschien als enigen in het universum, onder de vloek van een bewuste dood. Maar we zijn ook gezegend met herinneringen aan geliefde doden, en kunnen zelfs met hen praten en hun troostende stem horen. Een bejaarde die afscheid heeft moeten nemen van een levensgezel heeft geen andere troost dan het oproepen van een vriendelijk gelaat. Een tiener die haar moeder verloor zal enkel troost vinden in de intimiteit van haar gesloten ogen, als het beeld haast naar haar reikt om de ondraagbare pijn van de eenzaamheid te verlichten. Maar al deze zegeningen verdwijnen achter de honderd jaar horizon.

§

De honderd jaar horizon

De honderd jaar horizon waarbinnen we leven is een vuistregel om het onderscheid te maken tussen mythe en werkelijkheid. Alleen voor de laatste honderd jaar beschikken we over getuigen, en de mensen waarvoor we verantwoordelijkheid dragen leefden niet vóór die tijd. Beweringen over de tijd voor de honderd jaar horizon kunnen door niemand, of door tegenstrijdige partijen gelijkelijk, bewezen worden.

Wat meer dan honderd jaar geleden gebeurde vond plaats in een andere wereld. Er is geen voldoening of voordeel te verwachten van gebeurtenissen van daarvoor. De daden van oude lijken waarvan we denken dat ze onze voorouders zijn vonden plaats in een ander wereld, waar geen van de levenden verantwoordelijkheid draagt of iets verplicht is. Het is een mythische tijd waar we geen invloed of verdienste hebben of een identiteit kunnen vinden, of waar we trots uit kunnen putten. Oude fantasieën hebben niets te vertellen in het voordeel van iemand die vandaag leeft, en aan het verleden kan niets geschonken worden.

Cultuur

De evolutie van elke levensvorm is ingebed in een levend labyrint. Wilde dieren zoeken hun voedsel op steeds andere plaatsen, naargelang de omstandigheden veranderen, en vinken zingen in een ander dialect in een ander gebied. Leven is verandering op alle tijdsschalen: van dagelijks voedsel zoeken tot het ontstaan van soorten. Zo verandert de ecologie al wat leeft, door al wat leeft, van klein tot groot, van deel tot geheel, van kortstondig tot traag. Alle zuurstof die vandaag in de lucht zit, die wij elke minuut van ons leven ademen, is daar gekomen door bacteriën en algen die de planeet overheersten een miljard jaar geleden. Kalkrotsen die overal gebergten vormen waren ooit de skeletten van zeedieren die de aarde bevolkten een half miljard jaar geleden. Evolutie verandert genen, genen veranderen het milieu, het milieu verandert culturen. Wij zijn integraal onderdeel van de materiële wereld. Zelfs de bijbel laat ons geen ruimte: we zijn gemaakt van aarde en zullen tot aarde weerkeren. Het Latijnse homo (mens) is verwant aan humus (aarde). We zijn humus sapiens sapiens, aanhoudend piekerend slijk.

De anatomisch moderne mens bestaat 40.000 jaar. Deze periode van fysische stabiliteit ging gepaard met immense culturele veranderingen. Vergeleken met oudere voorouders is onze schedel niet langer gebouwd om zware spieren te steunen, maar om grotere hersenen en dus meer keuzes toe te laten. Onze fysische stabiliteit van de laatste veertig millennia komt samen met een enorme culturele diversiteit. Dezelfde mensen leven aan de Noordpool en in tropische wouden; leven van dieren, planten, vissen of schelpdieren; vormen bands van vijftig leden of steden van miljoenen. Haargroei, lichaamslengte en huidskleur zijn letterlijk oppervlakkige kenmerken.

Documentairemakers stellen nieuw ontdekte gemeenschappen steevast voor alsof ze leven volgens duizendjarige tradities, zelfs al heeft nooit iemand gezien hoe ze honderd jaar geleden leefden. Antropologen hebben lang de gewoonte gehad vreemde culturen te beschrijven op een deterministische, haast botanische wijze, alsof hun gebruiken en geloven onveranderlijk zijn. Toch veranderen ze hun voedsel taboes wanneer de aanvoer schaars wordt, bedenken ze nieuwe ceremonieën om demonen aan te sporen of beslissen te migreren als de bronnen opdrogen.

Een beschaving kan verschillende culturen omvatten, en culturen kunnen verspreid zijn over verschillende civilisaties. Culturen trachten zich het beste aan te passen aan de omstandigheden.

Ideologie

Culturen zijn niet gelijkwaardig. Elke cultuur bestaat uit menselijke keuzes die juist of fout zijn, en is nooit een onontkoombare vloek of traditie. Verschillen in menselijke waardigheid, wederzijdse hulp enzovoort zijn niet genetisch, want alle bevolkingen hebben aangetoond anders te kunnen leven in andere omstandigheden.

Ideologen werpen zich op als de voorvechters van culturele tradities, beladen hen met ouderdom en verspreiden angst voor verandering. Daarbij halen ze "beschaving", "beschaven", "cultuur", "religie", "erfelijkheid" en "etnie" door elkaar. Maar er is geen verlies als culturen verdwijnen: dat is zelfs wat culturen doen. Deze vluchtigheid betekent ook dat geen enkele samenleving lang multicultureel kan blijven als er geen druk wordt uitgeoefend. Mensen die in voorspoed en vrijheid samenleven evolueren onvermijdelijk naar één metacultuur: een levende gemeenschap van variërende individuele opvattingen en keuzes en verdraagzaam scepticisme. Een metacultuur is enkel mogelijk waar de vrijheid en de bescherming van elk individu, en niet de rechten van groepen, het hoogste goed is.

We moeten onszelf niet afvragen of onze daden overeenkomen met de wensen van doden die we nooit gekend hebben, en in wiens gezelschap we nooit hebben geleefd. We moeten onszelf afvragen of we een wereld maken waarin wij en de mensen die samen met ons leven en die na ons zullen komen, gelukkig kunnen leven. We worden altijd verleid door ideologieën om verschrikkelijke, onomkeerbare vergissingen te maken, terwijl we onszelf groot spreken en geruststellen met bekrompen bedenksels, liefst met wederzijds aanvuren in een besloten groep. Nog te weinig mensen zien het verschil tussen zulke ideologische nonsens en intelligente redelijkheid (wat niet hetzelfde is als het onderscheid tussen emotie en ratio.) Om geen verschrikkelijke en onomkeerbare vergissingen te maken moeten we elke ideologie afwijzen, hoe rationeel ook, die grote waarheden predikt en het doden en folteren van mensen aanvaardbaar maakt, en moeten we resoluut kiezen voor voorlopigheid en onzekerheid, met slechts één - en een definitieve - uitzondering: de waarde, de vrijheid, de ontwikkeling, de ontvoogding van elk individu.




Tags: actueel, ethiek, evolutie, pacifisme, religie, samenleving, seculariteit

Zie ook het archief