hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Archaïsch atheïsme

31 october 2014


victoria

N

ader beschouwd is goddeloosheid zo oud als de mensheid. Tot het Perzische rijk was een godheid die het hele universum bestuurde ondenkbaar, en zelfs sinds die tijd werd de hypothese nooit helemaal ontdaan van schoonheidsfoutjes die men niet zou verwachten van een welmenend almachtig wezen - denk maar aan ziekte, honger en dood. Voor de volgelingen van Zarathoestra was het duidelijk dat er twee goden, een goede en een kwade, strijd voerden met elkaar. Voor de joden was de satan een beul die zijn opdrachten kreeg van een berechtende god. Voor de christenen was de satan een opstandige engel, en hoorde het bij gods almacht soms niet almachtig te zijn. De islam voerde het monotheïsme consequent door. Al wat gebeurt, goed en kwaad, gebeurt door de goddelijke wil.

§

Dat alles heeft tot gevolg dat monotheïsme, hoe onverdedigbaar ook in het licht van de werkelijke gang van zaken, vandaag de heersende religie is van Amerika tot India (waar de klassieke Brahma, Vishnu of Shiva tot oppergod herwerkt werden.) Bijgevolg wijst "atheïsme" in de moderne wereld, expliciet of impliciet en bewust of onbewust maar evenzo standvastig, naar het afwijzen van de monotheïstische godheid. Zelfs Richard Dawkins, in zijn boeiende "The God Delusion" heeft het amper over polytheïsme (hij wijdt er een paragraaf van zes bladzijden aan, maar ook in die paragraaf kan hij het niet nalaten steeds naar monotheïsme af te dwalen.) Feitelijk maakt het atheïsme als levende visie zich geen zorgen over het polytheïsme. Als Dawkins het over Zeus heeft, is dat ongeveer zoals hij over het spaghettimonster of de vliegende theekop schrijft: geen serieus theïsme of een echte tegenstander, maar eerder een komische noot en een zijdelingse "jullie ook", om dan verder te gaan met wat hem écht interesseert: de ene bovennatuurlijke god van de monotheïsten. Dit maakt een heel verschil als we een historisch beeld van het atheïsme willen scheppen.

Het zou een vergissing zijn geen onderscheid te maken tussen de gedachtewereld van meer dan drieduizend jaar geleden en de onze. Het archaïsche denken miste een heel arsenaal aan kritische middelen die we vandaag wel bezitten, zoals de mogelijkheid opvattingen te vergelijken met andere tijden en plaatsen, en kennis omtrent materiële oorzaken van natuurlijke processen. Onvermijdelijk moest elke waarneming of ervaring "waar" zijn in haar eigen kader. Herinnering bijvoorbeeld was zien, hoewel niet in de tastbare, maar in een droomlijke omgeving. Het gebrek aan alternatieve visies maakte twijfel onmogelijk.

In deze wereld konden goden zoals mensen gepaaid en soms bedreigd worden, of met geschenken of loftuitingen overgehaald. In tegenstelling tot mensen, die als ze stierven naar een troosteloze onderwereld gingen om daar weg te kwijnen in vergetelheid, waren goden voorouders of koningen die de honderd jaar horizon hadden overgestoken naar de mythische wereld. Onsterfelijkheid was overal het unieke kenmerk van goden, en oude verhalen zoals het Gilgamesjepos en Genesis beschrijven pogingen van mensen een plant te bemachtigen die onsterfelijk (en dus goddelijk) maakt. In Genesis verjagen de goden de eerste mensen uit het paradijs voor ze van de boom des levens kunnen eten en onsterfelijk zouden worden zoals zij. In het Gilgamesjepos rooft een slang het kruid der onsterfelijkheid terwijl de held slaapt. Zo heeft de slang als enige het geheim van het eeuwige leven geroofd - daarom moet ze jaarlijks haar oude huid afwerpen, en haar gif getuigt van haar macht over leven en dood.

Ik geloof dat in deze archaïsche wereld het theïsme, zoals wij dat vandaag opvatten, niet bestond. Ons theïsme (en atheïsme) gaat over goden die boven de natuur verheven zijn, en de legendarische wezens, demonen en goden van meer dan drieduizend jaar geleden maakten deel uit van het dagelijks leven. Theïsme - in de betekenis van het geloven in een bovennatuurlijke god - bestond niet in de archaïsche tijd, en dus was haar tegengestelde - atheïsme - algemeen.




Tags: religie, samenleving, seculariteit

Zie ook het archief