hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Shermer, Pigliucci en de moraal

26 februari 2015


aap

M

ichael Shermer, uitgever van Skeptic magazine en columnist voor Scientific American, schreef een artikel voor Reason.com over morele vooruitgang. Massimo Pigliucci plaatste daar enkele bedenkingen bij in Scientia Salon. Samen vormen deze publicaties interessant denkvoer. Het Flynn-effect speelt een centrale rol in de discussie. Daarom, naast een overzicht van beide artikelen ook een TED-conferentie van James Flynn.

§

Gelukkig is de tijd voorbij waarin bijna vanzelfsprekend aangenomen werd dat iemands IQ afhankelijk is van erfelijke factoren - een verborgen racisme en de nasleep van een al te recent racistisch verleden. Maar vandaag verdedigen weinigen dergelijke onzin nog. De hier geciteerde auteurs bezinnen zich over de invloed van culturele factoren op het IQ. James Flynn ziet de oorzaak van de toenemende IQ in de groeiende technische complexiteit van de samenleving. Shermer meent dat de wetenschappelijke vooruitgang verantwoordelijk is voor het stijgende IQ en meteen voor een groeiend moreel besef. Pigliucci toont aan hoe in deze thesis de evolutie van scepsis, wetenschappelijke vooruitgang, Verlichting en moraal door elkaar gehaald worden. Dat ratio, empirie en scepticisme veel ouder zijn dan de moderne wetenschap is misschien de belangrijkste conclusie in dit blog, en feitelijk een afdoende genadeslag voor het ideologisch sciëntisme.

Ikzelf denk dat onze intelligentie toeneemt op dezelfde wijze als altijd: door toename van het sociale verkeer dat vandaag een mondiale omvang heeft gekregen. Ook ons moreel besef is daarvan afhankelijk, maar talrijke gruweldaden door "vriend" en "vijand" tonen aan dat moraal niet gratis wordt meegeleverd. Het is iets in ons wat we enkel door wederzijds begrip kunnen verwezenlijken en verbeteren. De Universele Verklaring van de Mensenrechten is er gekomen door diplomatie, terwijl de wetenschap van die tijd een akkoord onmogelijk achtte en de atoombom ontwikkelde.

Michael Shermer

Shermer begint zijn artikel met een bespreking van het Flynn-effect, genoemd naar de Nieuw-Zeelandse onderzoeker James Flynn. Flynn werd befaamd door zijn ontdekking dat het gemiddelde IQ van de wereldbevolking, als we de testen niet aanhoudend zouden aanpassen aan het nieuwe gemiddelde, stijgt over de jaren heen.

Wie vandaag een IQ van 100 haalt zou met de testen van 100 jaar geleden makkelijk 130 halen. Maar niet iedereen zou op dezelfde wijze vooruitgaan. De vooruitgang vond vooral plaats in de bekwaamheid voor abstracte redeneringen, met name gelijkenissen en matrixen. Het bestaan van dit effect wordt nergens ontkend, maar waarvan het een effect is wordt nog steeds betwist, en dat is waar Shermer aanpikt:

De verbeteringen laten vermoeden dat een uitleg kan gevonden worden in bredere sociale veranderingen die tot meer abstract denken hebben geleid. In plaats van ploegen, koeien en werktuigen waar iedereen mee werkte in de negentiende eeuw, zijn veel meer mensen nu bezig met getallen, woorden en symbolen. Onze economie verschoof van landbouw en industrie naar informatie, en vereist meer conceptueel, abstract denken op elk niveau van het leven.

Flynn zelf wijst er op dat in 1900 slechts 3% van de Amerikaanse bevolking werk deed dat veel kennis vereiste (management, rechten, geneeskunde...) en dat dit cijfer steeg naar 35% in 2000. Shermer meent dat beter abstract redeneren het resultaat is van de verspreiding van de wetenschappelijke denkwijze, rationaliteit, empirie, scepticisme:

Denken als een wetenschapper betekent al onze mogelijkheden gebruiken om onze emotionele, subjectieve en instinctmatige hersenen te overstijgen om de ware aard, niet enkel van onze biologische en fysische wereld, maar ook die van de sociale wereld (politiek en economie) en van de morele wereld (abstract denken over hoe mensen behandeld moeten worden) te begrijpen.

Hetzelfde geldt volgens Shermer voor de moraal:

Sinds de verlichting hebben mensen een dramatische morele vooruitgang geboekt. Bijna iedereen in de westerse wereld heeft recht op leven, vrijheid, eigendom, huwelijk, voortplanting, stemmen, spreken, vergaderen, protesteren, autonomie, en het zoeken naar geluk. Liberale democratieën zijn nu de dominerende regeringsvorm, en vervangen systematisch de autocratieën en theocratieën. Slavernij en foltering zijn wereldwijd verboden (ook al bestaan ze hier en daar nog). De doodstraf kwijnt en zal in de jaren 2020 vermoedelijk verdwenen zijn. Geweld en misdaad staan op een historisch laagtepunt, en we hebben de morele sfeer uitgebreid om meer mensen op te nemen in de menselijke gemeenschap waar ze rechten en respect genieten. Zelfs sommige dieren worden nu beschouwd als bewuste wezens die morele rechten verdienen.

Neem nu de Gulden Regel, schrijft Shermer: "behandel anderen zoals je zelf behandeld wil worden":

Dit vereist in gedachten de andere te worden en dan te extrapoleren hoe een actie zou voelen als je de ontvanger was in plaats van wie handelt. De Gulden Regel bestaat al duizenden jaren, zoals bewezen door het Oude Testament. Toch werd hij veel minder toegepast in het verleden dan vandaag.

Maar, zegt Shermer, er is meer aan de hand dan een moreel Flynn-effect. Onze vordering in abstract redeneren heeft ook vorderingen veroorzaakt in abstract moreel redeneren, vooral tegenover mensen die niet onze nabije verwanten zijn. Zoals onze hersenen beter worden in abstracte taken zoals het samenvoegen van honden en konijnen in de categorie "zoogdieren", zo zijn we ook beter geworden in het samenbrengen in de categorie "mens" van zwarten en blanken, mannen en vrouwen, homo's en hetero's. Filosofen en geleerden uit de Verlichting pasten de wetenschappelijke denkwijze toe op abstracte categorieën als recht en vrijheid, en generaties hebben deze denkwijze opgenomen en toegepast op anderen in matrixachtige mentale rotaties. En inderdaad, vervolgt Shermer, studies hebben aangetoond dat geweldsdelicten minder voorkomen bij intelligente hoog opgeleiden. Er is ook aangetoond dat het lezen van (betere) fictie tot gevolg heeft dat de bekwaamheid iets te bekijken vanuit het standpunt van een ander toeneemt.

Shermer somt andere, ook bedenkelijke, studies op, waaronder een die tot het besluit komt dat intelligentere mensen tegen inkomensherverdeling zijn, enzovoort. Hij besluit zijn artikel met:

Aangezien het morele Flynn-effect cultureel is, en niet evolutionair, zijn er geen biologische grenzen aan wat we kunnen worden in de volgende eeuwen en millennia, als we datgene toepassen waarvan we weten dat het werkt: liberale democratie, universeel stemrecht, vrijhandel en marktkapitalisme, eigendomsrechten, rechtsgelijkheid, poreuze politieke en economische grenzen en de vrijheid te reizen, en andere eigenschappen van vrije samenlevingen die met moeite geleerd en verworven werden over de eeuwen. Terwijl we vandaag een nieuwe revolutie van rechten voor homo's en lesbiennes, en weer anderen voor dieren, is er geen reden ons denken te beperken over hoe het leven kan verbeteren voor meer mensen op meer plaatsen: vrijheid en overvloed voor allen is binnen ons bereik in deze eeuw. We kunnen de morele boog verder spannen.

Massimo Pigliucci.

Een eerste bemerking die Pigliucci maakt is dat het lang niet zeker is of het IQ wel intelligentie weergeeft. Het is al mooi dat Shermer het er over eens lijkt te zijn, dat IQ een cultureel fenomeen is, en niets te maken heeft met biologische evolutie.

Ook dat mensen steeds wetenschappelijker denken is niet zo zeker. Er is immers lang geen daling in de verspreiding en aanvaarding van pseudowetenschap. Opiniepeilingen door Gallup en anderen hebben aangetoond dat het Amerikaanse geloof in geesten, telepathie, creationisme en dergelijke gedurende tientallen jaren ongewijzigd is gebleven.

Het is niet verrassend dat mensen beter worden in IQ-testen als ze meer geschoold zijn in wat men er mee test. Dat is op zich helemaal geen probleem, maar het laat niet toe grootse historische beweringen te maken over intelligentie en moraal alsof ze voortbrengselen zijn van de Verlichting.

Pigliucci zet ook vraagtekens bij de aanname dat ratio, empirie en scepticisme een gevolg zouden zijn van de wetenschappelijke revolutie, terwijl ze net veel ouder zijn, en eerder aan de basis van de moderne wetenschap liggen dan andersom. Voltaire, Diderot, of Hume bedreven geen wetenschap om over rechten en vrijheden te schrijven. Deze begrippen bestonden al eeuwen voor de Verlichting, die vooral een educatieve, literaire en filosofische onderneming was.

Verder maakt Shermer volgens Pigliucci een kunstmatig onderscheid tussen rede en emotie, waarbij de eerste altijd goed is en de tweede altijd te mijden.

Tenslotte het belangrijkste bezwaar: Pigliucci bestrijdt dat, zoals Shermer impliceert, wetenschappelijk denken tot morele ontwikkeling zou leiden. Zo wordt de Gulden Regel een beetje "sciency" voorgesteld als de mathematische rotatie van een matrix, terwijl het een emotionele bekwaamheid is die vermoedelijk schuilt in spiegelneuronen en ook aanwezig is bij andere primaten. En de bewoners van Alabama zijn niet plots wetenschappelijk gaan denken in de jaren 1960 toen er daar een officieel einde aan racisme werd gemaakt. Dat was eerder een gevolg van activisme, emotie, massa-educatie en een zachte dwang.

Pigliucci besluit zijn artikel met:

Ik ben het met Michael eens dat - aangezien morele vooruitgang cultureel is, en niet evolutionair - we kunnen verwachten dat we nog veel verder gaan in dezelfde richting, misschien zelfs heel snel. (Anderzijds, aangezien morele vooruitgang niet in onze genen vastligt, kunnen we even makkelijk achteruit.) Maar nee, ik denk niet dat het wetenschappelijke wereldbeeld (hoe goed ook op zich) er veel mee te maken heeft, en ik denk zeker niet dat "vrijhandel en marktkapitalisme" een zo zekere positieve bijdrage zijn dat ze samen met burgerrechten en gelijkberechtiging in één zin horen. Wat de Verlichting betreft, ooit verklaarde Richard Dawkins zich een kind van de Verlichting. Dat deed ik ook toen ik 18 was. Toen ik ouder werd begon ik die dingen met meer nuance te bezien. Tenslotte werd de Verlichting gevolgd door de Franse Revolutie, die het Terreurbewind voortbracht, en vervolgens Napoleon. Niet echt het schoolvoorbeeld voor de verdedigers van de rede.



Bronnen:
Are We Becoming Morally Smarter? (Michael Shermer in Reason.com)
Michael Shermer and the moral arc of libertarism (Massimo Pigliucci in Scientia Salon)
foto



Tags: actueel, bewustzijn, ethiek, evolutie, pacifisme, religie, samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief