hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

De wetenschap van betekenis (1)

2 april 2015


Hieronymus Bosch

H

et boek Louder than Words van Benjamin K. Bergen behoort tot wat Lakoff bestempelde als een nieuwe revolutie in ons begrip van het menselijk zijn. De nieuwe inzichten lijken bij momenten zo bedrieglijk eenvoudig, dat men makkelijk over de pointe heen kan lezen en zich afvragen waar al die drukte voor nodig is.

§

De computer-metafoor voor de hersenen is even achterhaald als de automaat-metafoor, die zelf de onstoffelijke ziel al van haar voetstuk stootte. En ook het surrogaat voor die onstoffelijke ziel, de zuivere ratio, is aan haar afgang begonnen.

Om te begrijpen hoe ons brein betekenis maakt, moeten we het beschouwen als het biologische orgaan dat het werkelijk is. En net zoals we een insect of een hart onderzoeken, moeten we beginnen met waarnemingen van wat zich voordoet. Dat lijkt een open deur, maar al te dikwijls trachten neurologen beleving en betekenis weg te redeneren als neveneffecten en illusies, om dan alles te herleiden tot synapsen en spikes - evenwel zonder resultaat.

Uit de oude mythe van de onstoffelijke en onsterfelijke ziel heeft de wetenschap van de twintigste eeuw een soort mysticisme overgehouden, dat zegt dat je je denken zelf niet kan waarnemen, dat ontastbare qualia zich ophouden in het geïsoleerde individu, onbereikbaar voor anderen. Er lijkt een kloof te zijn tussen materie en geest, het beruchte hard problem van filosofen en neurologen. Om het kennen te begrijpen zouden we volgens hen een lange weg moeten doorlopen, te beginnen bij het neuron, om zo opklimmend de machine te ontdekken die 'voor ons' denkt. Maar kunnen onze gedachten werkelijk zo ver verwijderd zijn van ons denken?

De eerste wetenschapper die naar mijn gevoel onbevangen is gaan denken over denken was Merlin Donald. Hij zocht naar onze plaats tussen andere intelligente dieren (van insecten tot primaten) en vergeleek soorten en componenten van intelligentie. Vanuit dat kader trachtte hij de werking van bewustzijn en van ons centrale commandocentrum begrijpelijk te maken. Vervolgens kan men Lakoff inroepen, die op geniale wijze aantoonde dat onze denkbeelden ontstaan door het ontstelen van betekenissen uit eerdere ervaringsdomeinen. Bijvoorbeeld, telkens ik het woord "begrijpen" gebruik in dit blog, ben ik schatplichtig aan een metaforische afleiding van het fysieke "grijpen". En dat "inzicht" ook een conceptuele metafoor is ("ergens in zien") was u misschien ook al opgevallen. Dit zijn de conceptuele metaforen die we dagelijks bij tientallen gebruiken zonder dat we er bewust mee bezig zijn. Zonder hen zouden we amper meer kunnen zeggen dan een andere doorsnee primaat. Zie ook kadertje.

Louder than Words van Bergen gaat weer een stap verder. De vraag waarop het boek antwoorden zoekt is: hoe wordt betekenis gemaakt? Zowat alles wat we dagelijks op onze weg vinden, of tenminste alles waar we aandacht aan besteden, moet verwerkt worden om ons toe te laten te begrijpen, te oordelen en te kiezen. Dat is een raadselachtig fenomeen, waar we zelden bij stilstaan. Dit zo vertrouwde proces ontdekken is een krachttoer, misschien net omdat het zo vertrouwd is.

Het lijkt vanzelfsprekend dat de betekenis van een woord gevonden kan worden in een definitie, en we zouden kunnen veronderstellen dat slimme mensen heel veel definities in hun hoofd hebben, en minder slimme mensen nog altijd een woordenboek kunnen raadplegen. Maar, zegt Benjamin Bergen, die definitie bestaat zelf ook weer uit woorden die gedefinieerd moeten worden, enzovoort, in een eindeloze regressie. Stel je een vreemdeling voor die in Japan een wegaanduiding niet begrijpt. Bij vergissing heeft hij niet een vertaalwoordenboek, maar een verklarend woordenboek meegenomen. Als hij de wegaanduiding opzoekt, vindt hij een definitie - in het Japans. De woorden uit deze definitie opnieuw opzoeken leidt tot eindeloze herhaling van opzoeken, maar leidt niet naar een verklaring. Toch heeft men tot het einde van vorige eeuw geloofd dat onze kennis werkt als een soort innerlijke symbolentaal, een soort "mentalees". Sinds het begin van deze eeuw krijgt deze "language of thought hypothesis" echter concurrentie van de "embodied simulation hypothesis": de veronderstelling dat we taal begrijpen door in onze geest te simuleren hoe het zou zijn te ervaren wat met taal beschreven wordt.

In latere blogs zal ik Benjamin Bergen volgen in zijn verslag van experimenten die de nieuwe hypothese kracht bijzetten.




Bronnen:
Louder Than Words: The New Science of How the Mind Makes Meaning (Benjamin K. Bergen)



Tags: bewustzijn, evolutie, wetenschap

Zie ook het archief