hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Onbevangen scherpte (Simone van Saarloos)

31 mei 2015


Simone van Saarloos Ik weet niet hoelang ik al van leer trek tegen de evopsych pseudowetenschap, maar ik weet wel zeker dat ik er doodmoe van word. Eindeloos is de rij apologeten die opduiken telkens er een afdruipt. Als seksueel conservatieve ideologie moet de evolutiepsychologie niet onderdoen voor evangelisten of islamisten. Vrouwen en mannen hebben hun plaats, zeggen ze allemaal. Dat is nu eenmaal lang geleden vastgelegd en verandering brengt de beschaving in gevaar. Ik zie maar weinig verschil op dat gebied tussen Steven Pinker en Bill O'Reilly of Anjem Choudary.

§

H

et was dan ook een verademing op de site van NRC een column van filosoof Simone van Saarloos te vinden, waarin die hele omslag binnen enkele minuten beklonken wordt. Van Saarloos schrijft hoe ze een artikel leest in de New York Times waarin de aanleg van mensen om vreemd te gaan genetisch wordt verklaard, en dat ze dat aanvankelijk wel wat vindt omdat SGP-kamerlid Kees van der Staaij net zinnens was een reclamecampagne tegen vreemdgaan te beginnen. Maar even later:

Helaas werd mijn enthousiasme getemperd toen ik verder las en zag dat het artikel zich beriep op allerlei aannames over de vermeende oermens. Het ging over de drang tot overspel bij mannen. Die zou logisch zijn, omdat zij zich nu eenmaal zo veel mogelijk willen voortplanten. Waarom vrouwen vreemdgaan, vinden wetenschappers echter een raadsel. In plaats van die kijk op vrouwen als broedmachines en mannen als spermaschieters te herzien, wringen wetenschappers zich in bochten om die weinig originele opvatting te bewijzen. Soms lijkt het net alsof ze de Flintstones in hun MRI hebben liggen.

Het is vreemd dat de mythe van de man als jager zo hardnekkig blijft terugkomen. Ik wijt dat aan twee zaken: het past zo mooi bij onze huidige, westerse opvatting over de brave vrouw aan de haard en de drukke zakenman. Anderzijds staan de genen altijd klaar om te voorzien in een verdomd simpele verklaring: wat je ook aan het doen bent, je zal het wel doen door het gepaste gen. Een of ander doedat-gen. Zelfs het meest vreemde gedrag kan zo in een handomdraai verklaard worden. Sinds de ontdekking van de dubbele helix DNA-structuur lijkt de genetica in onze samenleving haar wetenschappelijke rol overstegen te hebben: ze geeft ons het geloof terug dat we een veilige essentie bezitten - dat we hóren te zijn, en wel horen te zijn zoals we zijn. Deze terugkeer naar het animistisch essentialisme als kortsluitverklaring van alles is misschien wel het enige wat we van de "oertijd" hebben overgehouden. Het onveranderlijke DNA verbeeldt een beetje de onsterfelijke ziel die we altijd hadden willen zijn. Conservatief met genen, kortom.

De eerste ernstige kritiek op deze visie kwam van Stephen Jay Gould en Richard Lewontin. Zij verweten de biologische wetenschappen "adaptationism", het systematisch zoeken naar slechts één soort verklaring, te weten natuurlijke selectie op Darwinistische wijze: concurrentie op leven en dood binnen een soort. Ook hier past de theorie té mooi bij de gang van zaken in de hedendaagse wereld. Gould en Lewontin bekritiseerden de systematische verwaarlozing van andere evolutiefactoren zoals structuur, toeval en drift. Adaptationisten geloven wel dat die factoren een zekere druk uitoefenen, maar nemen zonder nader onderzoek aan dat die druk geen opbouwende rol van enig belang speelt. Zonder veel kennis van de geschiedenis nemen ze het sociale gedrag hier en nu voor vanzelfsprekend en - waarom niet - voor het resultaat van natuurlijke selectie. Dat geldt dus ook voor het gedrag van vrouwen die in potten roeren en van mannen die vreemdgaan. Evolutionaire psychologen hebben er weinig wetenschap, maar een imposante boekenomzet mee verwezenlijkt.

Een belangrijk thema onder evolutiepsychologen is dat mannen en vrouwen (bij mensen) een verschillende voorplantingsstrategie volgen. Vrouwen zouden meer geven om hun kinderen dan mannen. Dit ligt voor de hand bij de zwangerschap, het zogen enzoverder. De belangrijkste zorg voor de man is dat hij niet zeker is van zijn vaderschap. ontrouw van de vrouw zou tot gevolg kunnen hebben dat hij voor een kind zorgt dat zijn genen niet draagt. Vrouwen hebben die zorgen niet. Hun probleem is eerder de man te binden om hem mee te laten zorgen voor haar genen.

Maar wat bedoelt men feitelijk met de genen van de man en de genen van de vrouw? Darwinistische selectie houdt in dat die verschillend zijn en wedijveren om voort te bestaan. Maar in werkelijkheid hebben alle mensen voor 99,9% dezelfde genen. Waarom zou de leverancier van 0,1% ervan (misschien wel het minder geslaagde deel) zoveel drukte veroorzaken? Als je je kind beschut voor stormen, beschermt voor catastrofen, voedt en verwarmt kan je dat alleen maar doen voor het hele kind, en voor medemensen die 99,9% van je genen hebben. Alle gekheid op een stokje, kinderzorg bij mensen heeft nagenoeg niets met voortbestaan van je genen te maken, en nagenoeg alles met beschaving: met wat goed is om te denken, te voelen en te doen. Met waar mensen elkaar voor waarderen en aanmoedigen en helpen. Het is gewoon intelligent.

Volgens de Kinsey rapporten zegden 50% van de mannen vreemd te gaan, tegenover slechts 26% van de vrouwen, maar Kinsey geloofde dat zelf niet. Van vrouwen wordt immers verwacht dat ze zich bescheiden en kuis opstellen, terwijl van mannen verwacht wordt dat ze een beetje bluffen, en dat is wat tijdens de enquetes van Kinsey moet gebeurd zijn. Immers, als de cijfers werkelijk gedrag zouden weergeven, zou voor elke man die één buitenechtelijke relatie heeft, een vrouw gemiddeld twéé buitenechtelijke relaties hebben. Dat lijkt erg onwaarschijnlijk en is niet echt in overeenstemming met de evopsych-voorspelling dat vooral vrouwen voor de kinderen zorgen.

Ziedaar dus wat Gould en Lewontin bedoelden met "just-so stories". We nemen gewoon aan dat het gedrag dat we menen te zien genetisch is - et voilà, opgelost. Wie wat over andere culturen en tijden heeft gelezen weet dat de zaken niet zo eenvoudig liggen. Bijna steeds draagt de vrouw bij aan productie, en bijna steeds draagt de man evenredig bij aan de opvoeding. En ze gaan allebei wel eens vreemd, dat wel.




Bronnen:
Niet dat ik fel vóór vreemdgaan ben (NRC Column Simone)
Infidelity Lurks in Your Genes (NYT)



Tags: actueel, ethiek, evolutie, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief