hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Atheïsme als basis voor de moraal (Dirk Verhofstadt)

13 december 2015


Atheïsme als basis voor de moraal

H

et thema van dit boek - een ethiek te vinden geldig onder de bewoners van een plurale samenleving - ligt me nauw aan het hart. Ik heb er tientallen jaren stuntelig maar ernstig over nagedacht, en hoewel mijn standpunten in de loop van dit proces veranderd zijn ben ik er nog niet uit. Filosoof Dirk Verhofstadt doet een knappe poging om tien geboden te formuleren die geen god vereisen. Hier een samenvatting met enkele bemerkingen.

§

De problematiek is duidelijk. Vervoer (van mensen, goederen en teksten) gaat steeds sneller. Tot de negentiende eeuw was "stapvoets" de juiste omschrijving van alle verkeer. Ecologische problemen, overbevolking en conflicten hebben als gevolg dat culturen en religies die elkaar vroeger nauwelijks kenden steeds meer door elkaar lopen en bij gelegenheid op elkaars tenen trappen. Zo is "doodt wie andere goden aanbidt" (een geschreven gebod in de monotheïstische religies) niet direct een goede ethische regel in een samenleving waar de meerderheid van de bevolking uit andersdenkenden bestaat.

Er zijn verschillende invalshoeken bij het zoeken naar een gemeenschappelijke moraal. Men kan een gemiddelde maken, maar de kans is groot dat een gemiddelde voor geen enkele partij aantrekkelijk is. De tweede mogelijkheid is dat men een soort wedstrijd houdt tussen de wereldvisies, en de beste moraal aanvaardt voor allen. Maar waar halen we een objectieve jury? Een laatste mogelijkheid is de vlucht vooruit: benut het universele verlangen naar een goede samenleving door een moraal te preken die alle anderen overtreft en alle mensen insluit. Dit is volgens mij de enige haalbare weg. Bedenk daarbij dat heel wat projecten falen omdat ze te weinig ambitie hadden.

De titel van het boek luidt "Atheïsme als basis voor de moraal" en wekt de indruk dat Verhofstadt voor de tweede mogelijkheid koos en de atheïstische wereldbeschouwing voorrang wil verlenen. Niet omdat hij gelovigen wil discrimineren, zoals Floris van den Berg terecht betoogt, maar om ernst te maken met een atheïstische moraal die algemeen bruikbaar is. Maar hiertoe zou hij theïsten moeten overtuigen mee te werken aan een atheïstisch project. Dat is niet alleen onpraktisch, voor een liberaal of secularist is het ook een beetje inconsequent: de uitgangspositie was immers dat eenieder recht heeft op een eigen overtuiging.

Al bij al was een titel "Seculariteit als basis voor moraal" correcter geweest. Correcter tegenover de inhoud (die, nogmaals, nergens religieuze mensen wil discrimineren) als tegenover de talrijke religieuze medeburgers die voorstander zijn van een seculiere samenleving - dat is een samenleving waar hun religie naast de andere bestaat, onder een neutrale overheid. Een plurale samenleving heeft nood aan morele regels die omvattend zijn. Alle overtuigingen die het opofferen van individuen afwijzen moeten zich er in kunnen vinden. Atheïst zijn lijkt me daarbij geen voorwaarde.

Religies, schrijft Verhofstadt, betekenen een rem op de persoonlijke ontwikkeling, zorgen voor onbehagen en zijn de oorzaak van allerlei kleine en grote conflicten die het harmonieus samenleven hinderen.

Verhofstadt doet verslag van de talrijke wandaden die begaan werden en worden door religieuze extremisten. Dit is belangrijke en aanbevolen lectuur, want ze drukt ons met de neus op de onmogelijkheid om een of andere religieuze moraal algemeen geldig te maken in een plurale samenleving. Het boek somt christelijke wandaden uit het verleden op, evenals islamistische wandaden van deze tijd, maar belicht nauwelijks het hedendaags extremisme van christelijk rechts, van het zionisme en van het christelijk zionisme. Hun wandaden zijn nochtans ruimschoots gewaagd aan die van moslimextremisten. Het gaat me hierbij niet om de vraag wie wint bij het lijken tellen, want de ene partij kan niet goedgepraat worden omdat de andere wreder is. Het gaat wel om een evenwichtige beeldvorming, en de noodzaak het leed veroorzaakt door alle partijen zichtbaar te houden. Zonder de invloed van Israël en de Bible Belt zou er geen oorlog tegen de seculiere regimes van Irak en Syrië geweest zijn, om nog te zwijgen van blinde bombardementen in Jemen en elders. Sinds de Oorlog in Irak krijgen we geen beelden meer van slachtoffers van die bombardementen (waarbij elk slachtoffer op de meest gruwelijk denkbare wijze sterft) maar we weten dat 90% van alle slachtoffers van zogenaamde "chirurgische" bombardementen burgers - ook vrouwen en kinderen - zijn.

Er is natuurlijk allerlei te bedenken waarom we de oorlogen van christelijk rechts moeten beschouwen als a-religieuze oorlogen enkel bedoeld om mensenrechten te verdedigen. Geen ervan snijdt hout. Men weet dat George W. Bush herhaaldelijk verklaard heeft dat de invasie van Irak hem door God ingegeven was. En al zal hij maar zelden God zelf gehoord hebben, zijn deur (zoals die van talrijke congresleden) werd platgelopen door christelijke evangelicals en zionisten, de hevigste scherpslijpers voor de oorlogen tegen Syrië en Irak. Bovendien heeft Jean Bricmont brandhout gemaakt van het mensenrechten-excuus dat sinds Jimmy Carter een allesopener was geworden voor Westers militair ingrijpen. Als het hen echt om mensenrechten te doen was had men beter Arabische monarchieën en theocratieën gedemoniseerd en vervolgens gebombardeerd, in plaats van de zeldzame seculier bestuurde staten in het Midden-Oosten. Dan had men beter een akkoord gesloten met de Syrische president Assad tegen Daesh (IS) in plaats van andersom. Waar het wel om ging en om gaat - wat bepaalt welke oorlogen het Westen vecht - is complex, maar kan in één woord samengevat worden: de Bijbel.

Wie meent dat de Bijbel niet echt de grondoorzaak is van talrijke westerse oorlogen heeft gelijk: religie is nooit de grondoorzaak. Het is een vehikel ingeroepen voor het rationaliseren en idealiseren van iets wat in de grond te herleiden is tot een materiële (existentiële) nood. Daarom moet men, als men beweert dat de oorlogen van het Westen niet religieus zijn, consequent zeggen dat de grondoorzaak van geen enkele oorlog religieus is.

Zo bestonden islam en christendom al eeuwen naast elkaar in Nigeria en Mali, twee landen met de snelstgroeiende bevolking. Door deze bevolkingsexplosie groeide al enkele decennia het aantal conflicten tussen boeren en nomaden. Eerst vanaf 2004 werden deze conflicten uitgelegd als religieuze tegenstellingen, en namen moordpartijen door christenen en moslims overhand toe. In 2009 werd Abubakar Shekau de nieuwe leider van Boko Haram, en startte de alom gekende moslimterreur. De grondoorzaak is dus materieel-ecologisch, en religie werkt als brandversneller. Alleen met dat inzicht kan men stalinisme en fascisme gelijkstellen aan religie. Wie gelooft dat uitspraken uit een boek volstaan om een oorlog te beginnen is geen consequente atheïst.

De tien geboden die een atheïstische (of seculiere, of godsdienst-neutrale) moraal uitmaken zouden, meent Dirk Verhofstadt, de volgende kunnen zijn, en ik treed hem grotendeels bij:

1. Heb je medemensen lief.
We moeten het geluk, de rechten en vrijheden van alle mensen nastreven, want als we dat niet doen, dan gaat het voor al wie vrij is niet om echte vrijheid, maar om een voorrecht.
2. Elke mens is een doel op zich en geen middel.
Dat betekent dat de mens autonoom over zijn leven beschikt en het recht heeft om voor zichzelf de beslissingen te nemen die hij nuttig vindt voor zijn ontplooiing. Het betekent voor elke mens het recht op zelfbeschikking. Ik moet hier aan toevoegen dat in het boek de ultieme consequentie niet getrokken wordt, namelijk dat wie mensen niet als middel wil gebruiken oorlogvoeren uitsluit.
3. Handel op de manier dat je zou willen dat iedereen zou handelen.
dit is Categorische Imperatief van Kant of de Gulden Regel die onder een of andere vorm genoemd wordt door Confucius, Epictetus en Isocrates, en in geschriften van het hindoeïsme, zoroastrisme, boeddhisme, christendom, jodendom en islam. Verhofstadt licht toe:
Hiermee zeggen we dat wandaden tegen individuen niet kunnen, ongeacht de politieke, economische, cultu- rele of religieuze gewoontes die we erop nahouden. De kracht zit in het vermogen dat we ons als mens kunnen inbeelden dat we zelf in een slechte positie kunnen komen te zitten, en dat we daarom een bepaalde handeling al dan niet zullen stellen.
4. Wees nieuwsgierig en wees kritisch voor alle standpunten, ook voor die van jezelf.
Kritiek is de grondslag van de Verlichting, en heeft een belangrijke functie in een democratische samenleving. Ze kan niet alleen leiden tot wetenschappelijke maar ook tot morele vooruitgang.
5. Ieder mens is meester over zichzelf, zolang een ander niet geschaad wordt.
Verhofstadt:
Niemand mag in de plaats van een ander beslissen over hoe men moet leven, met wie men vriendschappen sluit, welk geloof of niet-geloof men wil aanhangen of en met wie men huwt (zelfs al is dat iemand van hetzelfde geslacht) of men kinderen wenst, welk beroep men uitoefent, waar men zich vestigt, welke overeenkomsten men aangaat met anderen, welke keuzes men in het leven maakt, welke handelingen men stelt of men in geval van een onomkeerbare ziekte met ondraaglijk lijden bewust uit het leven wil stappen.
6. Doodt niemand tenzij uit zelfbescherming.
De dood is onherroepelijk en kent geen vervolg. Daarom moet ook de doodstraf afgewezen worden. Ik denk dat zelfbescherming hier erg terughoudend begrepen moet worden, dus enkel als het eigen leven bedreigd is en niet, zoals libertairen doen, het verdedigen van bezit meerekenen.
7. Help medemensen in nood en minderbedeelden zonder iets terug te verwachten.
Verhofstadt:
De autonomie van het individu vormt de basis voor de waardigheid van de mens, maar die waardigheid betekent dat men ook een verantwoordelijkheid heeft tegenover de medemens. De plicht om er als mens te zijn voor anderen is onvoorwaardelijk en vervalt niet omdat iemand geen rechten kan doen gelden op andermans hulp. Op die manier zit in het begrip vrijheid een opdracht verborgen [...] Hier ligt de theoretische basis en de morele grondslag voor de universele mensenrechten.
8. Veroorzaak geen lijden van andere levende wezens.
Verhofstadt:
Het uitbreiden van de morele kring of beter gezegd, de toenemende bekommernis van de mens om anderen is een eeuwenoud proces dat vooral in de voorbije 250 jaar aan kracht toenam en dat na de ver- schrikkingen van de Tweede Wereldoorlog een enorme impuls kreeg.
Dit is misschien het meest originele gebod. Inderdaad, slavernij werd pas in de negentiende eeuw onwettig, en gendergelijkheid begon slechts in de twintigste eeuw vat te krijgen. Inmiddels worden we ons sinds Darwin steeds meer bewust van onze verwantschap met andere dieren.
9. Draag zorg voor de natuur en een leefbare wereld.
Ook dit is een nieuw moreel gebod, dat onze morele kring verder uitbreidt. Slechts kortgeleden heeft de wetenschap ontdekt dat de aarde beperkt is in draagkracht, en groeit het besef dat onbegrensde uitbuiting van de natuur onszelf en anderen schaadt. Dit is niet noodzakelijk een pleidooi voor soberheid als we de overbevolking stoppen en beter met het milieu omgaan.
10. Kies bij conflicten voor de zwakken en de onderdrukten.
Er is geen gebod waar ik het meer mee eens kan zijn, maar de grote vraag is wie we in conflicten als de zwakken beschouwen, en wie de onderdrukkers. Helaas heeft ook Dirk Verhofstadt de gouden formule niet gevonden. Hij vermijdt bijvoorbeeld Palestina en Oekraïne. Hij bespreekt wel enkele faits accomplis uit een niet te nabij verleden, en is daarbij bijzonder onrechtvaardig voor Jean-Paul Sartre, die dit gebod ernstiger genomen heeft dan menig ander filosoof. Toch kan dit gebod maar werken als men tijdig kan oordelen, in weerwil van steeds handiger bespeelde media. Vooral als men, zoals Verhofstadt terecht doet, conformisme afwijst.

Alles bij mekaar is Atheïsme als basis voor de moraal een goed boek en een reële bijdrage aan de zoektocht naar een ethiek voor de seculiere samenleving. Elk van de tien geboden zal onderschreven worden door al wie vooruitgang en ontvoogding genegen zijn, van welke levensbeschouwing ook.




Bronnen:
Atheïsme als basis voor de moraal (Dirk Verhofstadt) Houtekiet 2013
boekbespreking Floris van den Berg (Liberales)



Tags: actueel, ethiek, pacifisme, religie, samenleving, seculariteit, wetenschap

Zie ook het archief