hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Vanwaar het kwaad (2)

24 februari 2016


Abu Ghraib

N

a de experimenten van Milgram en Zimbardo, beschreven in mijn blog "Vanwaar het kwaad" (zie box) volgde een periode van verder onderzoek en theoretische bezinning. Wetenschappelijke begrippen als "sense of agency" en "social identity" werden uitgewerkt en leidden tot nieuwe experimenten die trachtten een beter licht werpen op de vraag wanneer en waarom mensen kwaad aanrichten. Simplistische beweringen als "we zijn allemaal moordenaars" of "oorlog zit in onze genen" kunnen we nu eindelijk achter ons laten. Het blijkt, in lijn met het moderne mensbeeld, dat we omstandigheden, en daarmee ons zelf, kunnen overwinnen en veranderen - als we dat willen.

§

Onderwerping

Milgram liet zoals bekend een proefpersoon een elektrische schok toedienen aan een vermeend slachtoffer, telkens dat slachtoffer een vraag fout beantwoordde. Aan de proefpersoon vertelde men dat onderzocht moest worden of straffen het leren bevordert. Onder commando en aansporing door een man in witte jas, zetten 6 op 10 door tot het hoogste, levensgevaarlijke voltage. Dus zowat de helft van de mensen zijn in staat tot geweld als de omstandigheden er zijn, maar van media tot cafétoog werd "in de grond zijn we allemaal beulen" een veelgehoorde riedel, meestal vergezeld van wat gratis evopsych. We weten niet of dit eindeloos herhalen niet net heeft gezorgd dat wat meer mensen bereid zijn geworden om voor beul te spelen, en of dit niet net het doel is van sommigen. Tenslotte, als iedereen het doet....

Maar zo is het dus niet. Niet iedereen, maar in bepaalde omstandigheden zijn 6 op 10 bereid medemensen in gevaar te brengen. Milgram zelf bleef ondanks de schokkende resultaten gematigd optimistisch over de menselijke aard:

Het zou kunnen dat we marionetten zijn, en dat de maatschappij aan de touwtjes trekt. Maar we zijn minstens marionetten met inzicht en besef. En misschien is dat besef de eerste stap naar onze bevrijding.

Emilie Caspar van de Université Libre de Bruxelles onderzocht met haar team hoe een "sense of agency" de proefpersoon beïnvloedt. Hoe ver reikt je gevoel dat de daden die je stelt die van je zelf zijn? Wanneer heb jij nog controle over je daden, en wanneer niet meer?

De proefopstelling van Milgram werd daartoe herhaald met enkele wijzigingen. Soms werd de proefpersoon opgedragen een elekrische schok toe te dienen, soms werd hem of haar de keuze gelaten, en werd er een kleine beloning verbonden aan het toedienen van een schok. Overbodig te zeggen dat de "sense of agency" groter was in het tweede geval, maar welke conclusies kunnen we hier aan vastknopen? Dat "ik volgde enkel orders" een aanvaardbaar excuus is?

De experimenten van Caspar hebben ook een filosofische link met drone-aanvallen, zeker als men een makkelijke uitleg zou willen om de kantoorbediende te verontschuldigen die, terwijl hij van zijn thermosbeker nipt, verre gezinnen opblaast. Soms lijkt het er erg op dat men "de banaliteit van het kwaad" (Hannah Arendt) gestaag wil verschuiven van aanklacht naar verontschuldiging.

Tirannie

Dat was in elk geval duidelijk sinds het Stanford Prison Experiment van Zimbardo in 1969. Zoals ik meen aangetoond te hebben in vorig blog over "Vanwaar het kwaad" was de studie van Zimbardo besteld door het Pentagon, en had als werkelijk doel te experimenteren met het mishandelen van gevangenen. Abu Ghraib was bijvoorbeeld nauwkeurig gestoeld op wat studenten, vrijwilligers voor wat zakgeld, was aangedaan in de kelders van Stanford, met Zimbardo als een soort hoofdcipier die de mishandelingen systematisch opdreef.

Een nieuw gevangenisexperiment, dit keer met meer wetenschappelijke interessantie, werd uitgevoerd in 2001 door Stephen Reicher en S. Alexander Haslam voor The British Psychological Society in samenwerking met de BBC.

Gedurende 8 dagen werden 15 mannen geobserveerd die verdeeld waren in bewakers en gevangenen. Het doel was echter niet een gevangenis na te bouwen (zoals in Stanford) maar een instituut dat leek op een gevangenis, maar ook op andere hiërarchische instituten als een school, een kantoor of een kazerne. Het ging erom het gedrag te bestuderen van groepen met ongelijke status, middelen en macht.

De onderzoekers kwamen tot een heel andere conclusie dan Zimbardo:

We zullen betogen dat krachtige en effectieve groepen een doeltreffend psychologisch bolwerk zijn tegen tirannie, en dat het is wanneer groepen ineffectief worden dat tirannieke vormen van sociale organisatie aantrekkelijk worden.

De resultaten van de studie, schrijven de onderzoekers, kunnen verdeeld worden in twee fases. In de eerste fase slaagden de bewakers er niet in zich te indentificeren als leden van de groep en om coherent samen te werken. Vanaf dag 3 identificeerden de gevangenen zich steeds meer als een groep en verzetten zich tegen de bewakers. Dit leidde tot een verschuiving van het machtsevenwicht en uiteindelijk tot de ineenstorting van het gevangenen-bewakers systeem.

In de tweede fase beslisten de proefpersonen verder te gaan als een enkele zelfbesturende "commune". Door interne onenigheden raakten echter niet opgelost en de deelnemens verloren hun vertrouwen in het gemeenschappelijk systeem. Tegen het einde van de studie groeide de neiging bij sommigen om een nieuw en harder systeem van ongelijkheid in te voeren.

De onderzoekers geloven dat het gedrag van de proefpersonen afhankelijk is van "social identification". Gedrag hangt af van de groep waarmee men zich identificeert. Leden van bepaalde groepen kunnen hun macht aanwenden om te verdrukken en te discrimineren, terwijl andere leden meer pro-sociaal kunnen zijn en hun krachten kunnen bundelen voor constructieve doeleinden. Zelfs als sommige groepen tiranniek handelen, kan hun dynamiek de basis zijn voor het winnen van zelfvertrouwen en het bieden van weerstand, van het uitdagen en zelfs van het omverwerpen van de tirannie.

PS: al deze experimenten nemen het bestaan van een, zij het "samendrukbare", vrije wil stilzwijgend aan.




Bronnen:
Coercion Changes the Sense of Agency in the Human Brain
Rethinking the psychology of tyranny: The BBC prison study
The BBC Prison Study
Rethinking One of Psychology's Most Infamous Experiments (the atlantic)
Obeying orders to do something bad may distance us from sense of responsibility
Milgram Revisited: How Coercion Affects the Mind



Tags: actueel, bewustzijn, ethiek, pacifisme, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief