hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Waarom de markt niet zonder overheid kan (Mariana Mazzucato)

26 juli 2016


De ondernemende staat - Mariana Mazzucato

O

p de een of andere manier heeft dit beeld zich in ons hoofd genesteld: de vrije ondernemer is een scheppende, dynamische kracht die vooruitgang brengt. De staat is log, een dood gewicht, een blok aan het been, een domme en luie vertrager. Hoe minder staat, hoe meer de ondernemer vleugels krijgt, en hoe beter de economie draait, denkt men al vlug. De gerenommeerde hoogleraar economie Mariana Mazzucato toont in haar boek dat de werkelijkheid anders in elkaar zit.

§

Nu overal de staatsschulden worden teruggedrongen onder het mom de economie dynamisch, concurrerend en innovatief te maken, is het cruciaal te onderzoeken wat de rol van de staat in de economie is, meent Mazzucato. Inderdaad, het wordt hoogtijd om wetenschappelijke deskundigen zoals Mazzucato - en bij ons Paul De Grauwe - aan het woord te laten, in plaats van de voorzitters van ondernemersbonden steevast op te voeren in de pers als experten, terwijl ze meestal enkel voor hun eigen kortzichtige belang spreken.

Ondernemerschap gaat niet enkel over startende ondernemingen, durfkapitaal en knutselaars in garages. Het gaat in wezen over de bereidheid en het vermogen van de spelers tot het nemen van risico's en het aanpakken van het werkelijk onbekende. Pogingen tot innovatie mislukken meestal. Van de meeste radicale innovaties - van spoorwegen, internet, nanotechnologie, farmaceutica tot groene revolutie - zijn de moedigste, vroegste en meest kapitaalintensieve ingrepen terug te voeren tot de zichtbare hand van de staat.

Het boek geeft voorbeelden uit de VS omdat de VS beschouwd wordt als het thuisland van de "vrije markt", maar ook in opkomende landen zoals Brazilië en China worden de visionaire investeringen van de overheid, die private banken en durfkapitalisten niet aandurven, steeds belangrijker.

Het boek legt de nadruk op innovatie, en een boek over de rol van de staat in de productie van de privéonderneming (door loonmatiging, arbeidsreserve, werkverkeer enzovoort) moet ook broodnodig geschreven worden.

De iPhone

Mazuccato haalt talrijke voorbeelden aan, maar het meest uitgewerkt is de casus van Apple, en in het bijzonder de iPhone en de iPad, twee innovaties die de manier waarop mensen leven en werken veranderd hebben. Mazuccato (p.133):

Kort na de introductie van de eerste iPod-generatie in 2001 kwam Apple met een reeks nieuwe innovatieve producten (de iPhone en de iPad) die een omwenteling in de hele bedrijfstak van mobiel entertainment teweeg zouden brengen. De iPod, een nieuw apparaat op zakformaat, stelde de consument in staat duizenden songs op te slaan zonder cassettes of cd's te hoeven gebruiken. In de eerste jaren van de eenentwintigste eeuw werd dit nieuwe apparaatje van Apple steeds populairder onder consumenten, en verdrong het draagbare apparaten van de markt zoals de Walkman en de Discman van Sony. Deze nieuwe toepassing van de bestaande technologie voor magnetische opslag stelde Apple in staat een iconische rivaal als Sony voorbij te streven en uiteindelijk de top van de markt voor muziek en entertainment te bereiken.

Vaak wordt vergeten dat dit succes voor een groot deel te danken is aan technologieën die ontwikkeld werden op initiatief en met steun van de overheid. Zo zette de VS na de koude oorlog 800 miljoen dollar ter beschikking om de defensietechnologie aan te wenden om de concurrentiekracht te vergroten, vooral ten opzichte van Japan.

In 2007 ontvingen Albert Fert en Peter Grünberg de Nobelprijs voor de doorbraak van magnetische opslag met behulp van kwantummechanica, van essentieel belang voor de opslag van Gigabytes en dus voor de iPod. Hun onderzoek was begonnen als twee afzonderlijke door de staat gefinancierde projecten in Duitsland en Frankrijk.

De iPod werd de inspiratiebron voor iPhone en iPad. De ontwikkeling van microchips - die het mogelijk maakten computers te vervaardigen die zo klein waren dat ze in een hand pasten - en de bijhorende instrumenten werd in eerste instantie gefinancierd door de Amerikaanse luchtmacht en de NASA, met bedragen die voor privéondernemingen onbetaalbaar waren: tussen 1983 en 1993 trok de VS elk jaar 1 miljard uit om gelijke tred te houden met Japan. Om dezelfde reden riep de overheid in de VS concurrerende universiteiten en ondernemingen bijeen om een partnerschap te vormen - het Sematech, dat sinds 1988 elk jaar 100 miljoen dollar aan overheidssubsidies opstrijkt. De sindsdien toegenomen vooruitgang is in hoge mate het resultaat van jaren van interventie en supervisie door de overheid.

Steve Jobs was een geniale integrator met een visie op mogelijkheden voor de nieuwe consument, maar wat hij integreerde in bijvoorbeeld de iPhone was eerder ontwikkeld met de visie, de durf en de financiering van de overheid. Het touchscreen werd ontwikkeld door Wayne Westerman als promovendus aan de publiek gefinancierde University of Delaware, met een beurs van de National Science Foundation en de CIA. Privébedrijven als IBM en AT&T weigerden mee te werken aan een open netwerk - het internet - omdat ze vreesden voor de veiligheid van hun eigen netwerken. Uiteindelijk werd de job geklaard door DARPA, een organisatie van het Amerikaanse ministerie van Defensie. De internationale internet-standaard waarmee vandaag miljoenen computers informatie uitwisselen, werd ontwikkeld op CERN - een Europese samenwerking van 22 staten - door de Brit Tim Berners-Lee en de Belg Robert Cailliau. De voortgaande ontwikkeling van het welbekende GPS systeem kost de Amerikaanse overheid 700 miljoen dollar per jaar. En ook bij de ontwikkeling van SIRI, LCD... hebben overheden een leidende rol gespeeld waar privébedrijven het risico niet aandurfden of de visie ontbeerden.

Kosten en baten

In de laatste hoofdstukken behandelt Mazuccato de vraag of de belastingbetaler wel eerlijk beloond wordt voor de risico's die met zijn geld genomen worden (p.218):

Er wordt veel gesproken over partnerschap tussen overheid en private sector, maar terwijl de inspanningen collectief zijn, blijven de opbrengsten privaat. Is het rechtvaardig dat de National Science Fountation (NAS) geen enkel financieel rendement oogstte over de toelage waarmee het algoritme werd gefinancierd dat resulteerde in de zoekmachine Google? Kan een innovatiesysteem dat stoelt op overheidssteun gehandhaafd worden zonder beloningssysteem? Het gebrek aan kennis bij het publiek over de cruciale rol die de overheid speelt bij de groei van economieën, overal ter wereld - naast keynesiaans bestedingsbeleid en het 'scheppen van voorwaarden' voor groei - heeft ertoe geleid dat dit model ernstig gevaar loopt.

Men zou kunnen denken dat er voldoende opbrengst is uit belastingen die stijgen als de economie dank zij innovaties verbetert, maar in de praktijk komt daar weinig van terecht. Belastingen worden op allerlei manieren ontweken. In het VK schat men de ontdoken en ontweken belastingen gelijk aan het financieringstekort van de overheid. En zelfs als het anders zou zijn, is er nog altijd een onevenwicht tussen belastingen op inkomen uit arbeid en belastingen op winst uit vermogen. Het blijkt dat innovatie, zoals die nu werkt, tot grotere ongelijkheid leidt.

De staat kan en moet zich niet verlagen tot tegemoetkomingen aan belangengroepen die uit zijn op subsidies, onverdiende rentes en onnodige privileges zoals belastingkortingen, schrijft Mazuccato, maar moet streven naar dynamische samenwerking. Wanneer het de staat aan zelfvertrouwen ontbreekt, is de kans groter dat hij zich laat inpakken en toegeeft aan private belangen.

Er moet iets gedaan worden aan de toestand waarin de risico's gedragen worden door de gemeenschap, en de opbrengsten naar een kleine groep privépersonen vloeien. We zijn te snel geweest met verwijten aan de staat wanneer een innovatie mis ging (bv. de Concorde) en te traag om te belonen wanneer het goed ging (bv. het internet). Een juiste balans tussen risico en beloning is noodzakelijk om verder te kunnen innoveren. Innovatie werkt altijd in het voordeel van hoog gekwalificeerden, en in het nadeel van de anderen. Maar het is moeilijk te accepteren, schrijft Mazzucato, dat de voornaamste oorzaak van de ongelijkheid tussen de bovenste 1 procent en de overige 99 procent ligt in de buitengewone hoge kwalificaties van die 1 procent.

Mogelijke oplossingen kunnen volgens Mariana Mazzucato zijn: leningen gerelateerd aan terugverdiende inkomsten; staatsinvesteringsbanken; aandelen van de staat in intellectueel eigendom, enzovoort.




Bronnen:
DE ONDERNEMENDE STAAT - Waarom de markt niet zonder overheid kan (Mariana Mazzucato)
Zonder 'De ondernemende staat' was er nooit Apple of i-phone (recensie De Wereld Morgen)
De echte innovator: niet Apple, de staat (recensie Volkskrant)



Tags: actueel, ethiek, samenleving, wetenschap

Zie ook het archief