hoofdmenu
Sigers Weblog

none yet

Het zelf wordt zich bewust (Antonio Damasio)

24 september 2016


Antonio Damasio

H

et laatste boek van Antonio Damasio "Self comes to mind" (2010, vertaald als "Het zelf wordt zich bewust") onderzoekt hoe onze hersenen - een lichaamsdeel - geest kunnen voortbrengen, en hoe deze geest ons bewustzijn maakt. Het leest als de synthese van het levenswerk van de 72-jarige neuroloog en onderzoeker, en meteen als een synthese van een eeuw neurologisch onderzoek op zich. Deze samenvatting kan slechts enkele elementen aandragen. Het boek is een aanrader voor wie wil nadenken over de menselijke conditie.

§

"Self comes to mind" is een poging de misschien belangrijkste vraag in de neurologie te beantwoorden. Die vraag is hoe hersenen de bewuste geest voortbrengen. Damasio doet dat aan de hand van oude en nieuwe onderzoeken. Een belangrijk ankerpunt vindt hij bij Willian James, een van de eersten die inzag dat het zelf een biologische basis heeft en geen metafysische, maar toch het zelf als - zij het soms stille, subtiele - kenner overeind hield.

Damasio geeft bij het zoeken naar wat bewustzijn is een bevoorrechte positie aan het zelf. Dat zelf is een samengesteld proces, geen ding. Het geeft richting aan onze ervaringen. Een geest kan maar bewust worden nadat hij een zelf geschapen heeft - wanneer een zelfproces aan een fundamenteel geestproces wordt toegevoegd. Dit zelfproces is aanwezig als we denken bewust te zijn. Nu eens neem je het waar, dan weer niet, maar je voelt het altijd.

Licht werpen op de neurale mechanismen achter de bewuste geest maakt duidelijk dat ons zelf niet altijd solide is en dat het geen controle uitoefent over iedere beslissing. Maar de feiten geven ons ook het recht de onjuiste indruk van de hand te wijzen dat ons vermogen bewust te overwegen, een mythe is. Door de belichting van zowel bewuste als niet-bewuste processen van de geest wordt de mogelijkheid groter onze vermogens tot overleg en overweging te versterken. Het zelf geeft toegang tot overweging en tot het avontuur van de wetenschap, twee specifieke instrumenten waarmee alle misleidende leiding van het niet-ondersteunde zelf kan worden tegengegaan. (Damasio p43)

Het protozelf

Laag in de hersenen, in het bovenste deel van de hersenstam en de insula, bevindt zich een neurologische "kaart" (Engels:map) van het lichaam. Deze kaart is getekend in neuronale circuits. Ze wordt opgebouwd samen met het lichaam, vanaf het prilste begin.

Deze kaart van het lichaam noemt Damasio het onbewuste protozelf. De hersenstructuren van het protozelf gaan niet louter óver het lichaam. Ze zijn gehecht aan lichaamsdelen die de hersenen ten allen tijde met hun signalen bombarderen en die op hun beurt door de hersenen worden gebombardeerd, in een resonerende kringloop die alleen eindigt met een hersenbeschadiging of met de dood.

Het meest elementaire product wat het protozelf voortbrengt zijn "primordiale gevoelens", die zich spontaan en aanhoudend voordoen als we wakker zijn. Ze geven ons een rechtstreekse ervaring van het naakte bestaan van ons eigen lichaam, zonder woorden of franje. Alle gevoelens van emotie zijn variaties van deze primordiale gevoelens. Primordiale gevoelens geven ons een rechtstreekse ervaring van ons levende lichaam. Pijn en genot zijn dus lichamelijke gebeurtenissen, die in kaart gebracht zijn in de hersenen, onderdeel van het lichaam.

Het kernzelf

Wanneer het ervaren van een object een emotionele reactie veroorzaakt, past de kaart van het protozelf zich aan, en de primordiale gevoelens worden uitgebreid met nieuwe gewaarwordingen. Hier ontstaat de kernzelftoestand. De kernzelftoestand is een uitbreiding van het protozelf, dat slechts een map van het eigen lichaam was, met de ervaring van objecten buiten het protozelf.

Uit het protozelf ontstaat zo het kernzelf als gevolg van het manipuleren van objecten. Deze manipulatie vereist nieuwe kaarten die een scheiding bevatten tussen het protozelf en de wereld van de objecten.

De belangrijkste componenten van het kernzelf zijn

  • gevoelens van kennen
  • het eruit springen van het object dat deze gevoelens heeft gewekt
  • perspectief
  • besef van eigendom
  • vermogen tot handelen

Een belangrijke voorwaarde hierbij is dat de geest een hoofdrolspeler creëert als richtpunt.

Een geest waaraan een zelf als hoofdrolspeler ontbreekt, is nog altijd een geest, maar aangezien het zelf het enige natuurlijke middel is om de geest te kennen, zijn we volkomen afhankelijk van zijn aanwezigheid, zijn vermogens en zijn begrenzingen. (Damasio p25)
Het protozelf en het kernzelf, schrijft Damasio, vormen samen het "materiële mij".
Het materiële mij, het zelf-als-object [...] is een dynamische verzameling van geintegreerde neurale processen, waarvan de representatie van het levende lichaam het middelpunt vormt, en die tot uitdrukking komt in een dynamische verzameling geïntegreerde mentale processen. (p.22)

Het autobiografische zelf

Het autobiografische zelf, "de getuige van de geest", omvat een "sociaal mij" en een "spiritueel mij". We kunnen deze aspecten van het zelf in onze eigen geest observeren, of de effecten ervan bestuderen in het gedrag van anderen. Bovendien construeren het kernzelf en het autobiografisch zelf in onze geest een "kenner", een nieuwe variant van subjectiviteit. Het bewustzijn komt overeen met een geestproces waarin al deze niveaus van het zelf werkzaam zijn.

Er was er was in de natuur eerst een zelf-als-object, het mij, dat in de loop van een miljoenen jaren durende evolutie bouwde aan het zelf-als-subject, als kenner: het ik.

Het bewustzijn

Om bewust te zijn moeten de hersenen subjectiviteit ontwikkelen. De beslissende stap hierbij is: de voorstellingen in de geest tot de onze te maken.

Bewustzijn gaat niet alleen maar over voorstellingen in de geest. Het heeft, op zijn zachtst gezegd, te maken met een organisatie van inhouden van de geest, gecentreerd rondom het organisme dat die inhouden produceert en motiveert. Maar bewustzijn, in de betekenis die de lezer en de auteur ieder gewenst moment kunnen ervaren, is meer dan een geest die is georganiseerd onder de invloed van een levend, handelend organisme. Het is ook een geest die in staat is te weten dat zo'n levend handelend organisme bestaat. Natuurlijk is het feit dat de hersenen erin slagen neurale patronen te creëren die de dingen die worden ervaren in kaart brengen als voorstellingen, een belangrijk onderdeel van het proces van bewust zijn. (Damasio p22-23)

Zelf en bewustzijn doen zich niet voor binnen één gebied of centrum van de hersenen, maar zijn het resultaat van de soepel aaneengekoppelde werking van talrijke diverse locaties. Damasio vergelijkt het bewustzijn met een orkest, alleen is de dirigent, het zelf, voortgebracht door het orkest, en niet andersom. Dat orkest omvat alle spelers van protozelf tot bewustzijn.

Het niveau van bewustzijn verandert snel, bijvoorbeeld wanneer we dagdromen. De mate waarin de hoofdrolpeler, het zelf, in onze geest aanwezig is, varieert sterk met de omstandigheden, maar moet aanwezig zijn, hoe zwak en subtiel ook, zelfs als het zich op de achtergrond terugtrekt. De geest zou zijn oriëntatie en vermogen tot ordenen verliezen als het zelf zou bezwijken en volledig zou verdwijnen.

Het bewustzijn is dus een hersenproces. Damasio noemt twee voorwaarden om een dier bewustzijn toe te kennen: als het gedrag niet enkel met reflexen en dergelijke verklaard kan worden, en als het dier hersenen heeft met de nodige componenten.

Tegenwoordig beschouw ik de reikwijdte van het bewustzijn als veel veranderlijker dan ik me vroeger voorstelde; die reikwijdte wordt voortdurend groter of kleiner, alsof ze wordt aangestuurd door een glijdende cursor. De verruiming of vernauwing kan zich binnen een gegeven gebeurtenis voordoen, zo nodig bijzonder snel. Deze plooibaarheid en dynamiek van de reikwijdte is niet zo anders dan de snelle verandering van intensiteit die zich, zoals we weten, in de loop van de dag voordoet en waaraan we al aandacht hebben besteed. Wanneer je je verveelt bij een lezing, wordt je bewustzijn dof en kun je insluimeren en het verliezen. Ik hoop maar dat dit je nu niet overkomt. (Damasio p196)
Bronnen:
Het zelf wordt zich bewust (Antonio Damasio), vooral hoofdstuk 8
Site gewijd aan William James
A Mind So Rare: The Evolution of Human Consciousness (Merlin Donald)



Tags: bewustzijn, ethiek, evolutie, wetenschap

Zie ook het archief